Архан Памук
Стамбул. Горад і ўспаміны
«Стамбул. Горад і ўспаміны» — адна з самых вядомых кніг славутага турэцкага пісьменніка Архана Памука. Менавіта за атмасферу Стамбула, якая прысутнічае ў творах Памука, ён і атрымаў Нобелеўскую прэмію па літаратуры ў 2006 годзе.
Пісьменнік стварыў нязвыклую кнігу: раман-аўтабіяграфія, сямейная сага, энцыклапедыя горада, альбом з цудоўнымі здымкамі і гравюрамі. Аўтар вядзе чытача за руку па сваіх любімых вулках, напоўненых гукамі і пахамі роднага горада, не бачнага турыстам, схаванага ад мімалётных разявак… Як Дублін — Джойсам, Буэнас-Айрэс — Борхесам, так Стамбул услаўлены Памукам.

купіць кнігу
1. Іншы Архан

З самага дзяцінства недзе ў куточку маёй свядомасці доўгія гады жыла вера ў тое, што сярод стамбульскіх вуліц, у іншым доме, падобным да нашага, жыве ва ўсім падобны да мяне, маё блізня, адзін у адзін – я, іншы Архан. Я не памятаю адкуль і як узнікла ў мяне такая думка. Хутчэй за ўсё гэтая ідэя нарадзілася ў мяне як вынік бясконцага перапляцення памылак, выпадковасцяў, ілюзій і страхаў. І каб растлумачыць, што я адчуваў, калі яна бліскала ў маёй галаве, я павінен расказаць аб адным з першых момантаў, калі я выразна адчуў яе.
Мяне пяцігадовага неяк раз адправілі ў іншы дом. Мама і тата пасля ўсіх спрэчак і расстанняў нарэшце сустрэліся ў Парыжы, а нас са старэйшым братам, пакінутых у Стамбуле, разлучылі. Брат застаўся ў Нішанташы, у доме Памукаў, з бабуляй і шматлікай сям'ёй. А мяне адправілі ў Джыхангір, да цёткі. У доме, дзе мяне сустрэлі з любоўю і ўсмешкамі, на сцяне ў белай рамцы вісеў партрэт маленькага хлопчыка. Часам цётка або яе муж паказвалі на гэты партрэт і ўсміхаліся: "Глядзі, гэта ты". І праўда, сімпатычны хлопчык з вялікімі вачамі на здымку крыху нагадваў мяне. На галаве ў яго была адна з маіх кепак, у якіх я хадзіў на вуліцу. Але, зноў жа, я ведаў, што гэта быў не мой партрэт. (Насамрэч гэта была прывезеная з Еўропы кічавая рэпрадукцыя з сімпатычным хлопчыкам.) І я ўвесь час думаў, ці не быў гэта той, іншы Архан, які жыве ў іншым доме?
Але цяпер я і сам апынуўся ў іншым доме. Нібыта каб магчы сустрэць свайго двайніка, які жыве ў іншым доме ў Стамбуле, я таксама мусіў перабрацца ў іншы дом, аднак гэтая сустрэча зусім не радавала мяне. Я хацеў вярнуцца ў свой сапраўдны дом, дом Памукаў. Калі мне казалі, што на сцяне вісіць мой партрэт, мае думкі трошкі блыталіся, я, мой партрэт, малюнак, падобны да мяне, мой двайнік, той іншы дом, усе вобразы перамешваліся, і я хацеў вярнуцца дадому, быць толькі там з усёй маёй шматлікай сям'ёй.
Маё жаданне спраўдзілася, і ў хуткім часе я вярнуўся ў дом Памукаў. Аднак вобраз іншага Архана, які жыве недзе ў іншым доме ў Стамбуле, ніколі не пакідаў мяне. У дзяцінстве, у раннім юнацтве гэтая чароўная згадка хавалася ў глыбіні душы і надоўга заставалася са мной. Аднойчы мне прабеглі мурашкі па скуры ад думкі, што пакуль я зімовымі вечарамі гуляю па вуліцах Стамбула, пазіраю на аранжавыя плямы святла, уяўляю сабе спакойных і шчаслівых людзей, іх размеранае жыццё, імкнуся разгледзець, што адбываецца за іх вокнамі, у адным з дамоў жыве той іншы Архан. Чым больш я сталеў, тым больш гэты вобраз рабіўся фантазіяй, а фантазія ператваралася ў свет мрояў. У снах час ад часу я крычаў, калі бачыў кашмары з тым іншым Арханам – мы сустракаліся заўжды ў іншым доме, або часам мы з дзіўнай бязлітаснай вытрымкай моўчкі глядзелі адзін на аднаго. У такія хвіліны паміж сном і явай я яшчэ шчыльней прывязваўся да сваёй падушкі, дома, вуліцы, месца, дзе я жыву. Аднак у моманты, калі я адчуваў сябе няшчасным, я ўяўляў, як перабіраюся ў іншы дом, у іншае жыццё, туды, дзе жыве іншы Архан, тады мне трошкі верылася, што я сам – гэта ён, і мог бы мець ягонае шчасце. Гэтыя мроі так мяне супакойвалі, што неабходнасць перабірацца ў іншы дом знікала сама сабой.
Мы падышлі да галоўнага: ад самага нараджэння я ніколі не разлучаўся з гэтымі дамамі, вуліцамі, кварталамі. І праз пяцьдзясят гадоў (нягледзячы на тое, што мне давялося пажыць і ў іншых раёнах Стамбула) я жыву ў доме Памукаў, там, дзе маці ўзяла мяне на рукі і ўпершыню паказала навакольны свет, дзе былі зроблены мае першыя здымкі, і я ўпэўнены, што гэта неяк звязана з суцяшальнай думкай пра таго іншага Архана. Мне здаецца, што асаблівасць майго аповеду пра сябе, а, значыць, і пра Стамбул якраз і палягае ў тым, каб у эпоху вялікіх перасяленняў і эмігранцкай творчасці, застацца жыць пяцьдзясят гадоў на адным месцы, больш таго – у адным доме. "Выйдзі хоць на хвілінку на вуліцу, схадзі куды-небудзь, прагуляйся", – сказала б мне, як заўжды са смуткам, мама.
Ёсць пісьменнікі, такія як Конрад, Набокаў, Найпал, якія змянілі мову, радзіму, пакінулі свой народ, культуру, кантынент і нават зрабіліся часткай іншай цывілізацыі, і з поспехам працягвалі пісаць. Я ўпэўнены, падобна як іх творчыя асобы набіралі сілу ў выгнанні і вандроўках, мяне сфармавала прывязанасць да аднаго дома, вуліцы, краявіду, горада. І такая прывязанасць да Стамбула – гэта як лёс горада ў характары чалавека.
Флабэр, які прыехаў у горад за сто два гады да майго нараджэння і быў уражаны яго мнагалюднасцю і разнастайнасцю, у адным са сваіх лістоў пісаў, што верыць – праз сто гадоў Канстанцінопаль зробіцца сталіцай свету. Але Асманская імперыя заняпала і знікла, і гэтае прароцтва збылося дакладна наадварот. Калі я нарадзіўся, Стамбул займаў самае нязначнае за ўсе дзве тысячы гадоў сваёй гісторыі становішча ў свеце, ён перажываў найвышэйшы пік слабасці, беднасці, ізаляцыі. Пачуццё страты Асманскай імперыі, галеча, смутак, што навяваюць раскіданыя паўсюль руіны, на ўсё жыццё сталі для мяне адзнакамі Стамбула. Маё жыццё, як і жыццё іншых стамбульцаў, прайшло паміж змаганнем з гэтым смуткам і ўрэшце яго прыняццем.
Кожны, хто задумваецца пра сэнс свайго існавання, хоць раз у жыцці задаецца пытаннем, што азначаюць месца і час яго нараджэння. Якое значэнне мае тое, што мы нарадзіліся менавіта ў гэтым куточку свету, менавіта ў гэты дзень? Нам, нібы ў латарэі, выпадаюць і гэтая сям'я, і гэтая краіна, і гэты горад, і мяркуецца, што мы іх палюбім, і мы ўрэшце прывязваемся да іх самай глыбокай любоўю, але ці быў гэты выбар правільны? Часамі я лічу сябе няшчасным, што нарадзіўся ў Стамбуле, які звядае і старэе ў праху мізэрных абломкаў імперыі, прыгнечаны, убогі, маркотны. (Праўда, унутраны голас кажа, што вось гэта і было сапраўднай удачай.)
Што тычыцца багацця, то зноў часамі я лічу сябе шчасліўцам, бо нарадзіўся ў Стамбуле ў заможнай сям'і. (І нешта часам падказвае, што я памыляюся.) Часта я разумею, што як і маё цела (каб жа я быў крыху мажнейшы і прыгажэйшы) і мой пол (цікава, ці мне менш дакучалі б пытанні сэксу, калі б я быў жанчынай?), на якія я пераканаў сябе не наракаць, дакладна гэтак жа маім бясспрэчным лёсам зрабіўся і Стамбул, дзе я нарадзіўся і правёў усё маё жыццё. Гэтая кніга – пра гэты лёс…
Я нарадзіўся 7 ліпеня 1952 года ў Стамбуле, у маленькай прыватнай бальніцы, што ў раёне Мода, крыху пасля поўначы. У начных калідорах і ва ўсім сусвеце панавала ціша. На нашай планеце, акрамя італьянскага вулкана Стамбаліні, які за два дні да таго раптам пачаў вывяргаць попел і полымя, больш нічога надзвычайнага не адбывалася. У газетах сярод нататак пра турэцкіх салдатаў, якія мужна змагаюцца ў Паўночнай Карэі, мільгалі паведамленні пра заснаваныя на амерыканскіх крыніцах падазрэнні аб тым, што паўночнікі рыхтуюцца ўжыць біялагічную зброю.
За некалькі гадзін да родаў мама, як і большасць стамбульцаў, уважліва чытала іншыя, гарадскія, навіны: два дні таму ў раёне Ланга пры спробе ноччу забрацца ў дом праз акно туалета быў заўважаны злодзей-рэцыдывіст у жахлівай масцы, вартаўнікі і адважныя жыхары студэнцкага інтэрната "Конья" гналіся за ім па вуліцах, пакуль не загналі на склад піламатэрыялаў, дзе ён пасля лаянкі на адрас паліцыі скончыў жыццё самагубствам, а ўчора яго цела апазнаў адзін прадпрымальнік, які пацвердзіў, што гэта той самы бандыт, які летась узброены, сярод яснага дня абрабаваў ягоную краму ў раёне Харбіе.
Мама ў бальніцы чытала гэтыя навіны зусім адна, таму што тата, як яна расказвала мне праз шмат гадоў з лёгкай ноткай горычы і крыўды, занудзіўся чакаць майго з'яўлення і пайшоў сустрэцца з сябрамі. І толькі маміна сястра познім вечарам пералезла праз садовую агароджу і прабралася да яе ў палату. Мама, калі ўпершыню ўбачыла мяне, падумала, што ў параўнанні з братам, старэйшым за мяне на два гады, я зусім кволы, худы і дробны.
Уласна, я мусіў напісаць: "Мама сказала, што яна так падумала". У турэцкай мове сны, казкі або тое, сведкам чаго ты сам не быў, апавядаюцца маім любімым мінулым суб'ектыўным часам з канчаткам -miş (-міш), які вельмі пасуе і для расказаў пра часы, калі дзіця было ў калысцы, вазку або толькі-толькі пачынала хадзіць. Пра гэты першы жыццёвы досвед нам расказваюць бацькі праз шмат гадоў, і мы з прыемнымі дрыжыкамі слухаем уласную гісторыю, нібыта чуем, як нехта іншы прамаўляе першыя словы, бачым, як той іншы робіць першыя крокі.
Гэтая асалода нагадвае прыемнае пачуццё ў хвіліны, калі мы бачым саміх сябе ў сне, пазьней яна на ўсё жыццё паселіцца ў нашай душы атрутнай звычкай: сэнс усяго, што мы перажываем, – нават самых вострых прыемнасцяў – мы прызвычайваемся дазнавацца ад іншых. Падобна таму, як мы спачатку прагна слухаем, засвойваем, а пасля апавядаем гэтыя першыя дзіцячыя "ўспаміны" ўжо як свае ўласныя, гэтак і ўсё, што кажуць іншыя пра што-кольвек зробленае намі, праз нейкі час становіцца нашымі ўласнымі думкамі, ператвараецца ў важныя ўспаміны пра сапраўды перажытае намі. Пра свой горад, як і пра сваё жыццё, мы таксама часцёй за ўсё дазнаемся ад іншых.
У хвіліны, калі расказанае іншымі пра мяне і пра Стамбул падаюцца мне ўласнымі ўспамінамі, мне хочацца сказаць пра сябе нешта такое: "Некалі я быццам бы займаўся маляваннем, кажуць, я нарадзіўся ў Стамбуле, у Стамбуле вырас і быў нібыта неблагім і цікаўным хлопчыкам, а пасля, калі мне споўнілася дваццаць два гады, як мне расказвалі, невядома чаму пачаў пісаць раман". Мне хацелася ўсю кнігу напісаць менавіта ў такім стылі: і як казку, дзе ўсё жыццё пражывае нехта іншы, і як салодкі сон, дзе слабнуць голас і воля. Аднак гэтая чароўная казачная мова, як па мне, не пераканаўчая: яна паказвае жыццё як падрыхтоўку да іншага, больш светлага, сапраўднага жыцця, у якім мы апынемся адразу па абуджэнні. Таму для такіх, як я, няма магчымасці пражыць іншае жыццё, акрамя як у кнізе, што ты трымаеш у руках. А гэта, чытач, залежыць ад тваёй увагі. Я буду з табой шчыры, а ты будзь да мяне спагадлівы.


2. Фотаздымкі ў музейнай цемры

Мае мама, тата, старэйшы брат, бабуля, татавы сёстры і браты з сем'ямі, усе жылі на розных паверхах аднаго пяціпавярховага дома. Мае бацькі займалі чацвёрты паверх гэтага "сучаснага" будынка, над дзвярыма якога, паводле моды, што панавала тады, красаваўся горды надпіс: "Дом сям'і Памук", а яшчэ за год да майго нараджэння ўсе нашыя жылі разам, нібы вялікая асманская сям'я, у розных пакоях і частках іншага вялікага каменнага асабняка. У 1951 годзе на ўчастку побач з ім пабудавалі дом для нас, і, калі мы перасяліліся, асабняк аддалі ў арэнду прыватнай пачатковай школе. Першыя гады я вандраваў уверх і ўніз па гэтых паверхах на руках у мамы, і на кожным з іх было па адным ці па два піяніна. Адзін з маіх дзядзькаў, якога я памятаю заўжды з газетай у руках, ажаніўся апошнім з братоў і пасяліўся на першым паверсе разам з жонкай, якая наступныя паўстагоддзя разглядала ў акно мінакоў, і яе піяніна. Усё гэтыя піяніна, ні на адным з якіх ніхто ніколі не граў, выклікалі ў мяне тугу і смутак.
Не толькі маўклівыя піяніна, але і заўжды замкнёныя буфеты са шклянымі вітрынамі, бітком набітыя кітайскім фарфорам, кубкамі, срэбнымі сервізамі, цукарніцамі, табакеркамі, крышталёвымі фужэрамі, флаконамі для ружавай вады, талеркамі, кадзільніцамі (аднойчы сярод іх схавалася цацачная машынка), аздобленыя перламутрам нізкія столікі для кніг і развешаныя па сценах палічкі для кавукаў, якімі ніхто не карыстаўся, шырмы ў японскім стылі або ў стылі ар нуво, за якімі нічога ніколі не хавалася, бібліятэка майго дзядзькі лекара, які пераехаў у Амерыку, з шэрагамі кніг па медыцыне ў скураных пераплётах і з дваццацігадовым слоем пылу на іх, – яе шкляныя дзверцы ніколі не адчыняліся, – усе гэтыя рэчы запаўнялі гасцёўні на кожным паверсе, і мне здавалася, што яны выстаўленыя там не для таго, каб сярод іх жыць, а каб сярод іх паміраць. (Часам нейкі журнальны столік або разная скрыня таямнічым чынам перамяшчаліся з аднаго паверха на іншы).
Калі нам здаралася нязграбна бухнуцца ў адзін з інкруставаных перламутрам і срэбнай каніцеллю фатэляў, бабуля сувора казала: "Сядайце як належыць!" Гасцёўні перасталі быць прасторай, дзе жыхары дома ў спакоі бавяць час, і зрабіліся маленькімі музеямі, створанымі для ўяўных наведнікаў, якія прыйдуць невядома калі, і за гэтым, бясспрэчна, стаяла захапленне еўрапеізацыяй. (Таго, хто не трымае пост у месяц Рамазан, сумленне грызе значна менш сярод буфетаў і піяніна, чым у доме, дзе садзяцца па-турэцку на падушкі і традыцыйныя нізенькія канапы). Для чаго яшчэ, акрамя вызвалення ад рэлігійных норм, патрэбная еўрапеізацыя, ведалі мала, а таму за пяцьдзясят гадоў звычка выкарыстоўваць гасцёўні ў якасці прасторы, дзе з ноткай смутку (а часам і з паэтычнай ноткай) выстаўляліся амаль некранутыя сімвалы еўрапейскасці і заможнасці, распаўсюдзілася не толькі ў Стамбуле, але і па ўсёй Турцыі, і толькі ў канцы сямідзясятых, са з'яўленнем у дамах тэлевізараў, яе пачалі забываць. Але я прыгадваю, што нават у тыя гады, калі гасцёўні з маленькіх музеяў адна за адной ператвараліся ў маленькія кінатэатры, дзе перад экранам збіраліся ўсе разам дзеля прыемнасці пагаварыць і пасмяяцца падчас прагляду фільму або навінаў, я сустракаў і такія старыя сем'і, якія тэлевізар ставілі недзе ў пярэднім пакоі, а замкнёныя дзверы гасцёўні-музея адчынялі толькі на вялікія святы або для асабліва дарагіх гасцей.
Паміж паверхамі, як гэта бывае ў доме, дзе ў розных частках жыве адна вялікая сям'я, нехта пастаянна хадзіў сюды-туды, таму дзверы кватэр у доме Памукаў амаль заўжды былі адчыненыя. Калі мой брат пачаў хадзіць у школу, я часам з мамінага дазволу, а часам і разам з ёй, падымаўся на апошні паверх – бабуля раніцай усё яшчэ была ў ложку – і гуляўся на вялізарных дыванах у гасцёўні, якая ў гэты ранішні час ад ссунутых фіранак і блізкасці дамоў, што стаялі на іншым баку вуліцы, асабліва была падобная на паўзмрочную антыкварную крамку. Я ладзіў "гараж", заўзята паркуючы і шыхтуючы прывезеныя з Еўропы машынкі, або ўяўляючы, што дыван – гэта мора, якое цягнецца ажно ў калідор, а крэслы і сталы – выспачкі ў гэтым моры, гуляў у "не даткніся да зямлі" і скакаў па канапах і крэслах так, каб не дакрануцца нагой да падлогі (зусім як той Барон, герой Італа Кальвіна, які ўсё жыццё пераскокваў з дрэва на дрэва і ніколі не ступаў на зямлю), або захоплены коннымі экіпажамі з Хейбеліяды, сядаў на падлакотнік крэсла, нібы на каня, і кіраваў павозкай. Калі стамлялася маё цела, або, што бывала часцей, знясільвалася маё ўяўленне, бо яму, як і пазней на працягу ўсяго майго жыцця, даводзілася ператвараць у думках нейкае нуднае месца (гэты пакой, гэтую гасцёўню, гэты клас, гэтую казарму, гэтую палату ў шпіталі, гэты кабінет у дзяржаўнай установе) у нешта зусім іншае, я аглядаў сталы, столікі і сцены ў безнадзейным пошуку новых забаваў, але акрамя фатаграфій, нічога, годнага забавы, не бачыў.
У той час я думаў, што ўсе піяніна на ніжніх паверхах выкарыстоўваюцца толькі для таго, каб выстаўляць на іх фатаграфіі ў рамках. Усе гарызантальныя паверхні вялікага і малога гасціных пакояў маёй бабулі былі спрэс застаўленыя разнастайнымі здымкамі. На покуці, на сцяне над камінам, які ніколі не распальваўся, у асобных рамках, віселі падпраўленыя рэтушшу велізарныя фотапартрэты памерлага ў 1934-м дзеда і бабулі. Кожны, хто заходзіў у музей-гасцёўню, па тым, дзе віселі гэтыя фатаграфіі, па каралеўскіх позах бабулі і дзядулі, – а каралёў я ў тыя часы бачыў на марках некаторых еўрапейскіх дзяржаў, – па тым, як яны, павярнуўшыся адно да аднаго, глядзелі ў камеру, адразу разумеў: менавіта з гэтых людзей пачалася гісторыя сям'і.
Яны абое паходзілі з мястэчка Гёрдэс, што побач з Манісай, з сям'і Памук. Гэтае імя ("памук" – "бавоўна") сям'я атрымала праз надзвычайна светлы колер скуры і валасоў. У бабуліных жылах цякла кроў прыгожых чэркешанак, якіх стагоддзямі прывозілі ў гарэмы асманскіх султанаў. Яе бацька падчас руска-турэцкай вайны 1877-1878 гадоў перабраўся ў Анатолію, потым іх сям'я пераехала ў Ізмір (часам у нас згадвалі пра закінуты дом у Ізміры), а адтуль яна ўжо з мужам пераехала ў Стамбул, дзе дзед вучыўся на інжынера-будаўніка. У трыццатыя гады дзядуля зарабіў вельмі вялікія грошы на будаўніцтве чыгунак, якое шчодра спансіравала маладая Турэцкая Рэспубліка, і на беразе Гёксу Дэрэ, рачулкі, што ўпадае ў Басфор, адкрыў канатную фабрыку, дзе вырабляліся разнастайныя вяроўкі: ад тоненькіх шнуркоў для сушкі тытуню да велізарных канатаў. Ён памёр у пяцьдзясят два гады, у 1934-м, і пакінуў пасля сябе капітал, які мой бацька з братам, беручыся за самыя розныя рызыкоўныя авантуры, так і ня здолеюць растраціць.
З вялікай гасцёўні можна было прайсці ў кабінет, дзе па сценах, у стараннай сіметрыі, былі развешаны фатаграфіі наступнага пакалення, вялікія, у рамках, падмазаныя пастэльнымі фарбамі ўсё тым самым фатографам, аматарам рэтушы. Вось мой дзядзька (Азхан), тоўсты здаравяка, які вывучыўся на доктара і з'ехаў у Амерыку, адкуль ён не мог вярнуцца ў Турцыю, бо ўхіліўся ад вайсковай службы, што давала бабулі магчымасць жыць у атмасферы пастаяннай жалобы. Побач з ім, меншы, з акулярамі на носе, мой дзядзька, Айдын, які жыў на самым ніжнім паверсе. Ён, як і мой тата, вывучыўся на інжынера-будаўніка і ў маладосці ўвязваўся ў вялікія і нерэальныя будаўнічыя праекты. Далей – мая цётка, якая шмат гадоў вучылася граць на фартэпіяна і дзеля гэтага нават ездзіла ў Парыж. Яна закінула інструмент пасля таго, як выйшла замуж за выкладчыка юрыдычнага факультэту. Разам з мужам яны жылі на апошнім паверсе, у кватэры, дзе праз шмат гадоў пасялюся я сам і дзе буду пісаць гэтыя радкі.
З кабінета я вяртаўся ў гасцёўню, якая ў святле хрустальнай жырандолі рабілася яшчэ больш маркотнай , і там сярод мноства чорна-белых здымкаў без рэтушы жыццё раптам набывала тэмп. Там былі заручальныя і вясельныя фатаграфіі майго таты, яго братоў і сястры, фатаграфіі з розных значных сямейных падзей, калі таксама клікалі фатографа і ладзілі здымкі, першыя каляровыя карткі, што прыслаў з Амерыкі мой дзядзька, стамбульскія паркі, фатаграфіі на беразе Басфора і на плошчы Таксім, дзе ўся наша сям'я збіралася разам пры святочным стале, здымкі з вяселля, на якое мы хадзілі з бацькамі і братам, фатаграфіі ў садзе старога суседняга дома, здымкі каля дзедавай і дзядзькавай машыны і на ганку нашага дома. Усе гэтыя фатаграфіі захоўваліся ў раз і назаўсёды ўсталяваным нязменным парадку, нібы старамодная музейная экспазіцыя, за выключэннем такіх надзвычайных абставін, як замена выявы першай жонкі майго амерыканскага дзядзькі на выяву яго другой жонкі. Я бачыў гэтыя фатаграфіі сотні разоў, але ўсё адно, калі заходзіў у гасцёўню, пачынаў разглядаць іх зноў.
Кожны новы позірк на фатаграфіі вучыў мяне важнасці жыцця і выхапленых з яго яго рэдкіх момантаў, устаўленых у рамкі і захаваных гэтак ад уздзеяння часу. Іншы раз, гледзячы, як мой дзядзька б'ецца з маім братам над рашэннем матэматычнай задачы, я пераводзіў позірк на ягоны здымак, зроблены трыццаць гадоў таму, або, назіраючы, як тата праглядае газету і прыслухоўваецца да жартаў у гасцёўні, што я мог зразумець з усмешкі на ягоным твары, я заўважаў фатаграфію, дзе ён – пяцігадовы, як і я, хлопчык з доўгімі, нібы ў дзяўчынкі, валасамі, і гэта абуджала ўва мне ўражанне, што праз сузіранне жыцця, спыненага ў рамках, нам даецца нагода адчуць гэтую яго асаблівую важнасць. Бывала, пры аповедзе пра заўчасна памерлага дзеда, як пра нейкага заснавальніка дзяржавы, бабуля паказвала ў бок развешаных па сценах і раскладзеных па сталах рамак, але гэты яе жэст толькі акцэнтаваў увагу на дылеме паміж будзённым жыццём і непаўторнасцю моманту, паміж звычайнасцю і строгім пратаколам. У душы я разумеў важнасць і сэнс гэтых асаблівых імгненняў, што хаваліся ў рамках і супраціўляліся цячэнню часу і прамінанню людзей і рэчаў, але разам з тым яны выклікалі ў мяне пачуццё смутку.
У раннім дзяцінстве я вельмі любіў, калі ўся сям'я з вясёлымі размовамі збіралася на вячэру, любіў святочныя абеды ў дзень заканчэння посту і на Курбан-байрам, а таксама навагоднія частаванні, пасля якіх мы ўсе разам гулялі ў лато. Праз гады я кожны раз казаў, што ў наступным годзе ўжо не прыйду святкаваць Новы год, але ўсё адно прыходзіў. Гэтыя супольныя застоллі, жарты, усмешкі дзядзькі пасля пары чарак ракы або гарэлкі, а бабулі – пасля глыточку піва, з аднаго боку, дарылі мне адчуванне большай забаўнасці жыцця тут, па-за фатарамкамі, а з другога – ілюзію таго, што шчасце – гэта пачуццё сямейнага даверу да блізкіх, весялосць і спакой. Зрэшты, колькі я сябе памятаю, я заўважаў, што мае сваякі, тыя самыя, што сядзелі разам пры святочным стале, елі, смяяліся, весяліліся, потым распальвалі сваркі за маёмасць-нерухомасць і паводзіліся ў іх надзвычай бязлітасна. Мама, калі мы заставаліся з ёй сам-насам у нашай кватэры, гнеўна расказвала нам з братам, якія прыкрасці робяць нам – нашай маленькай сям'і з чатырох чалавек, частцы вялікага клану – "ваш дзядзька", "ваша цётка", "ваша бабуля". Праз падзел маёмасці, пакету акцый канатнай фабрыкі або паверхаў у доме ўзнікалі працяглыя спрэчкі, скандалы і крыўды. У жартаўлівай атмасферы бабулінай гасцёўні я, можа, на нейкі час і забываўся пра ўсе гэтыя цёмныя гісторыі, падобныя да расколінак на тонкім шкле рамак з фатаграфіямі шчаслівых момантаў, выстаўленых на піяніна, але нават у самым юным веку я адчуваў, што гэтыя жарцікі хаваюць у сабе крыўдныя намёкі і звядзенне рахункаў. Я заўважаў, што нават служанкі асобных сем'яў (напрыклад, наша Эсма-ханым), захопленыя тым самым духам барацьбы, сварыліся, у дадатак да сваіх асноўных абавязкаў, з якой-небудзь іншай служанкай (напрыклад, з цётчынай пакаёўкай Ікбал).
"Ты ведаеш, што сказаў Айдын?" – казала мама чарговай раніцы за снеданнем. "І што ж ён сказаў?" – спачатку з цікаўнасцю азываўся тата. Выслухаўшы мамін аповед, ён словамі: "Кінь дурное, Богам прашу", – закрываў тэму і занураўся ў сваю газету. Нават калі я не заўважаў, што нашу сям'ю, якая несла ў сабе нешта ад вялікіх традыцыйных асманскіх сем'яў Стамбула, дзе ўсе жылі разам у вялікім драўляным асабняку, паціху-патроху разбуралі гэтыя разлады, я адчуваў гэта па няўдалых праектах майго бацькі і ягонага брата, што пастаянна прагаралі і ствараліся зноў, а таксама штораз часцейшыя бацькавы ад'езды і знікненні. Зрэдку мы з мамай хадзілі наведаць "другую бабулю", маміну маму, якая жыла ў раёне Шышлі. Пакуль мы з братам гулялі-забаўляліся ў пакоях бабулінага дома, напоўненых прывідамі, мама расказвала ёй, што справы з кожным разам ідуць усё горш, а бабуля ў адказ раіла ёй праяўляць спакой і стрыманасць і, каб мама нават не думала вяртацца дадому, пераконвала нас, што трохпавярховы пыльны дом, у якім яна жыла адна, зусім не такі прывабны, як выглядае.
Мой тата, апроч кароткіх успышак гневу, быў вельмі задаволены сваім жыццём, самім сабой, сваёй мужчынскай прыгажосцю, розумам і лёсам, ён з пэўнай дзяціннасцю, якой ніколі не мог пазбавіцца, і прыемнасцю на твары выстаўляў сваё шчасце напаказ. Памятаю, дома ён пастаянна насвістваў розныя мелодыі, любаваўся сабой у люстры і, выціскаючы ў далонь лімон, намазваў ім валасы замест брыльянціну. Ён вельмі любіў жарты, слоўныя гульні і розыгрышы, чытаў напамяць вершы і з прыемнасцю паказваў сваю дасціпнасць, яму падабаліся далёкія падарожжы на самалёце. Ён быў не з тых бацькоў, якія робяць заўвагі, нешта забараняюць або раздаюць пакаранні. Асабліва ў раннім дзяцінстве, падчас нашых з ім доўгіх прагулак з паўсюднымі знаёмствамі, я адчуваў, што свет – гэта прыемнае месца, у якое чалавек прыйшоў, каб быць шчаслівым.
Калі тата пазбягаў аповедаў пра зло, варожасць або проста сумныя рэчы навакольнага свету, то мама, у сваю чаргу, ссунуўшы бровы, перасцерагала нас ад гэтых небяспечнасцей, а яе шматлікія забароны служылі захадамі супраць цёмных бакоў жыцця. З ёй было не так весела, як з татам, але ён пры першай магчымасці знікаў з дому, а мама праводзіла з намі значна больш часу, і таму я вельмі залежаў ад яе любові і пяшчоты. Тое, што я вымушаны супернічаць за гэтую любоў са старэйшым братам, я вывучыў як прапісную ісціну жыцця яшчэ ў несвядомым узросце. Лютая барацьба і суперніцтва з братам за маміну любоў у значнай ступені замяніла сабой тую магчымую шкоду, якую б прынесла мне супрацьстаянне аўтарытэту, моцы і ўладзе бацькі. Тады я, вядома, не мог зразумець гэта так, як цяпер. Таму што наша з братам суперніцтва, прынамсі спачатку, ніколі не выяўлялася адкрыта, гэта заўжды была частка гульні, і, як належыць гульцам, мы ўяўлялі сябе кімсьці іншым. У бальшыні выпадкаў нашыя сутычкі былі не паміж Арханам і Шаўкетам, а паміж футбалістам або героем, з якім атаясамліваў сябе я, і футбалістам або героем, з якім атаясамліваў сябе ён. Быццам ужываючыся ва ўяўных або рэальных персанажаў, якія зацята ваююць між сабою, мы цалкам уцягваліся ў гульню і сваркі, якія звычайна канчаліся кроўю і слязамі, і начыста забываліся, што гэта мы, двое братоў, б'емся, малоцім і заўзята абражаем адзін аднаго. Брат, які ўсё жыццё цікавіўся статыстыкай поспеху і дэталёвымі апісаннямі перамогаў вачыма пераможцаў, праз гады падлічыў, што, як вынікала з яго словаў, у дзевяноста працэнтах нашых гульняў і войнаў перамог менавіта ён.
Як толькі на душы рабілася смутна, я адчуваў сябе няшчасным або проста нудзіўся, я, не кажучы нікому ні слова, выходзіў з кватэры і цягнуўся ўніз, пагуляць са стрыечным братам, або, значна часцей, ішоў наверх, да бабулі. (Аднойчы мама сказала: "У дзяцінстве ты ніколі не скардзіўся, як іншыя дзеці, што табе нудна"). Нягледзячы на тое, што ўсе паверхі былі падобныя адзін да аднаго, а большасць рэчаў, ад сервізаў да цукарніц, ад крэслаў да попельніц, былі проста аднолькавыя, кожны з іх падаваўся мне абсалютна іншай краінай, цэлым новым сусветам. Насуперак смутнай атмасферы перапоўненай рэчамі бабулінай вялікай гасцёўні, а, можа, і дзякуючы ёй, я вельмі любіў прыходзіць у гэтую гасцёўню-музей, гуляць там, марыць у ценю вазаў, фатаграфій у рамках і нізкіх столікаў, уяўляць, што гэта нейкае зусім іншае месца.
Вечарамі, калі пры свеце лямпаў тут збіралася ўся сям'я, у маім уяўленні бабуліна кватэра рабілася капітанскім мосцікам велізарнага карабля, што ідзе скрозь шторм. Мы ўсе, капітан, каманда і пасажыры, непакоіліся, што хвалі робяцца штораз большыя, і я ганарыўся тым, што лёс нашага карабля і нас усіх цалкам залежыць ад мяне. У гэтыя фантазіі пераносілася шмат з таго, што я прыдумваў сабе, лежачы ноччу ў ложку, калі да майго слыху даляталі журботныя ўздыхі параходных сірэн з Басфора. Насуперак такім фантазіям, што вельмі нагадвалі коміксы майго брата, я адчуваў, зусім як у роздумах пра Бога, што наш лёс не супадае з лёсам гарадскога натоўпу, выключна таму, што мы багатыя. Аднак у наступныя гады, калі з кожным банкруцтвам бацькі і яго брата, з кожным падзелам нерухомасці і маёмасці, з кожным разладам паміж мамай і татам, усё вялікае сямейства і наша маленькая сям'я праз дробныя расколінкі тут і там крышылася, драбнела, бяднела і імкліва знікала, з кожным наведаннем бабулінай кватэры ў маёй душы ўсё больш абуджаўся смутак. Прыгнечанасць, разгубленасць і смутак, якія прыйшлі ў Стамбул пасля падзення Асманскай імперыі, з іншых прычын і з пэўным спазненнем урэшце дабраліся і да нас.
Спампаваць фрагмент
Падпісвайцеся на нашу рассылку
Made on
Tilda