Франс Эміль Сіланпя
Праведная галеча
Франс Эміль Сіланпя — адзіны фінскі пісьменнік-лаўрэат Нобелеўскай прэміі (1939). За мяжой сваёй краіны ён стаў вядомы пасля публікацыі рамана «Праведная галеча». У творы па-мастацку дасканала ўвасоблена крывая лёсу селяніна-фіна Юхі Тойвалы — ад нараджэння ў нястачы ў 1857 годзе да ўдзелу ў лавіне падзей «чырвонай эпохі».
«Праведная галеча» — гэта малюнак акалічнасцей шасцідзесяці насычаных зменамі і здарэннямі гадоў гісторыі маленькага «ядлаўцовага» народа на фоне напоўненай штодзённымі клопатамі, турботамі і гнятлівай аднастайнасцю плыні быцця асобнага «маленькага чалавека».

Пераклад з фінскай мовы Якуба Лапаткі


Купіць кнігу
Тойвала Юсі, Юха, Янэ, а паводле царкоў­ных кніг — Ёхан Аб­ра­хам, сын Беньямінаў, быў старым, страхалюд­ным ча­ла­веч­кам. У апош­нія гады ягоную галаву ўпрыгож­ва­ла вя­ліз­­­ная лы­­­сіна, вакол якой з-пад шапкі кучаравіліся ніколі не стрыжаныя кудлы. На твары, падобным да морды дваровага цюць­кі, праз густое шчацінне выдзяляўся толь­кі вос­тры, ні­бы пту­­шыная дзю­ба, нос. Густая поўсць вілася і вакол вачэй, зацененых краямі капелю­ша, і ад­туль свяці­ліся толькі дзве вострыя кропачкі, у якія прыстойныя людзі не надта імкнуліcя заглядваць. Пэўным людзям не хочацца загляд­ваць у во­чы, але зу­сім па іншых прычынах, чым у вочы Юсі Тойвалы. У ягоных вачах не было нічога пагрозлівага і змрочнага, наадварот — у яго позірку праглядвалася лёгкая добразычлівая ўсмешка. Аднак было ў ягоных вачах нешта вар'яцкае, а што можа больш гнясці чалавечую душу, чым усмешка вар'ята, бо гэтая ўсмешка спачувальна гаворыць аб усёведанні таго, у чым чалавек нізашто не хоча прызнавацца нават самому сабе. Во тады і чакай, што гэты прыдурак возьме ды прылюдна выкажа што-не­будзь такое. Але Юха Тойвала не быў вар'ятам, і, хоць меў чэзлы розум, душа ягоная была ў поўным парадку і раўнавазе. Мясцовыя за­мож­нікі лі­чы­­лі яго вя­лікім прайдзісветам і заўзятым баламутам-зава­датарам. А калі празналі, што ў час паўстання ён удзельнічаў у жорсткім забойстве, нядоўга дума­ючы, вынеслі яму заслужа­ны вырак. І егер, якому даручылі правесці ачышчальную ра­бо­ту, аднойчы вясновай ноччу абарваў ягонае бязладнае жыццё, а разам з ім прыкончыў яшчэ восем такіх жа гаротнікаў.
Смяротныя прысуды агаломшылі ўражаных вяскоўцаў, якім раней нічога падобнага і ў галаву не прыходзіла. Першымі дня­мі пра іх гаварылі прыцішана і толькі дрыготкімі галасамі. Што ж да Юсі Тойвалы, дык ягоны канец вызначыўся адной малень­каю акалічнасцю, успамінаючы якую, міжволі ўсміхнешся — так гэта было характэрна для Юсі. Паўстанцаў расстрэльвалі на могілках, паставіўшы каля загадзя выкапанай магілы. І сталася так, што Юсі быў апошні. А калі надышла ягоная чарга, дык Юсі не стаў ля магілы, а ўлёгся, выцягнуўшыся ва ўвесь рост, на трупах забітых перад ім — маўляў, ну во, я гатовы. У тым і быў увесь Юсі. Аднак яму загадалі падняцца, паставілі каля ямы і толькі пасля таго расстралялі.
«На вайне трэба адчуваць асалоду ад забойства — іна­чай вай­ну не выйграць», — пісаў адзін фінскі чарніль­ны вая­ка (вылучэнне ягонае), і магчыма, тое была праўда.
Аднак калі быць дакладным, вайна сама па сабе — гэ­та ні­ш­то, а ўсяго толькі нейкі момант, што лучыць лёсы як асоб­ных людзей, так і цэлых груповак. Вайна сціхае, а чала­ве­ч­ыя лёсы становяцца каштоўным скарбам людзей, якія вая­­ва­лі, але засталіся сярод жывых. Неўзабаве пасля ўсіх бітваў для чалавека ў душы настае такі момант, калі ягоны ўнутраны позірк болей не жадае затрымлівацца на такіх другасных і нязначных рэчах, як цялесныя пакуты, бруд, голад і няўмольная жорсткасць, а няспынна імкнецца пранікнуць глыбей, туды, дзе ўсё застыла ў знямелай нерухомасці. Там ніхто не бывае вышэйшым або лепшым за другога, там усе роў­ныя, бо выяўляюцца акаліч­насці, да­тыч­ныя ўсіх праціўнікаў, аб чым ніхто з іх раней не меў нія­ка­га ўяўлення. Нябожчыкі ўстаюць і здзіўляюцца, чаму іх пахавалі ў розных магілах, яны ніяк не могуць спасцігнуць, што гэта значыць. Там Юсі Тойвала і егер — старыя знаёмыя, бо егер аднойчы вясновай ноччу недзе ў іншым месцы, у тым пакінутым свеце, расстраляў Юсі. Вядома ж, гэта адбылося зусім выпадкова, бо тады ён не зразумеў, які напраўду добры чалавек гэты Юсі.

Раздзел І. НАРАДЖЭННЕ І ДЗЯЦІНСТВА

Юха Тойвала паходзіў з сялян, хоць мала хто з цяпе­раш­ніх маладых ведаў пра тое, ды ніхто і не цікавіўся яго­ным па­ходжаннем. Але да нашых дзён у двух-трох прыходах ён меў за­можных і паважаных родзічаў, хоць яны болей чужа­лі­ся, чым рад­ніліся, і Юха не ўспомніў пра іх нават тады, калі трапіў у бяду з прычыны свайго бунтарства.
Ён нарадзіўся ўвосень 1857 года ў адным з прыхо­даў на паў­ноч­ным усходзе правінцыі Сатакунта, на хута­ры Ні­кі­ля вёс­кі Хар'­яка­нгас. Адбылося гэта ў пятніцу вечарам напярэ­да­дні дня Мі­хаіла Архістратыга. Прадчуванне восеньскага свята агарнула сядзібу, змешваючыся з дзіўнай саладжавасцю, што праменілася ад парадзіхі.
Уранні ішоў даволі моцны дождж, але адвячор­кам раз'яс­не­ла, за­блішчалі пад сонейкам стракатыя купкі бя­роз ды асін, ажы­вілася зеляніна самотных елак. Пяцідзесяцігадовы Пеньямі, гаспадар хутара Нікіля, кволы мужычок з жоўтым ад тытуню падбароддзем, хістаючыся, спусціўся з гарышча ў двор. На ім была даўгаполая неахайная сярмяга, апаясаная скураным рэменем; і сярмяга, і кашуля пад ёю былі расшпілены звер­ху да­ні­зу, адкрываючы чырвоныя кашчавыя грудзі асен­ня­му вет­рыку. Чалавек паціху згасаў, жыць яму заставалася нядоўга. Стары ў зношанай сярмязе, ціхае булькатанне самагон­на­га апа­ра­та ў прысценку — усё гэта спалучалася ў нейкую лагодную гармонію, якая драмала ў спарахнелых кутах хаты і ў зарослай пахкай травою прызбе. Пеньямі быў жанаты трэці раз, і цяпер ягоная жонка нараджала сваё першае дзіця. Успацелая баба-павітуха ў адной кашулі несла ваду з прысценка ў лазню. Убачыўшы, што Пеньямі ідзе ў вёску, яна сярдзіта выгукнула:
— Гэй, дзед, ты хоць бы цяпер застаўся дома!
— Гэта вы, баб'ё, седзіце ў сваіх стойлах! — буркліва агрыз­нуўся Пеньямі і падаўся ў вёску, зберагаючы самаздаволеную ўсмешку на старэчым пачырванелым твары, на якім адбівалася святло вечаровага сонейка і блукалі нейкія глыбока захаваныя прыемныя думкі старога чалавека.
«Бабы нараджаюць дзяцей… На тое яны і бабы, каб на­ра­­джаць дзяцей… Во і трэцяя мая баба родзіць дзіця, а па­вітуха болей не зможа… Эхе-хе-хе, мальцы… А я іду да Олілы… Татку Олілу наведаць… Ён добры дзед, хоць і з Кокемякаў… Ён часцяком выпівае, як і я… Можа, і цяпер ужо дзюбнуў… А хоць бы і так… Сын у яго ўжо вялікі… Амаль як мядзведзь… І жыта хапае заўсёды… І не бяднее, нячысцік, хоць і п'янтос страшэнны… А ў мяне трэцяя жонка, і дзіцё цяпер будзе… Павітуха там шчыруе, яна сабе, а я хутка выб'ю з баб усю ду­расць… Так слаўна даводзіць баб да розуму… Кожная паспыта­ла майго кійка… Хутка і гэтую пачастую…»
Гарэлка поўніла жылы Пеньямі хмельнаю асалодаю, за­чыр­ванелі, нібы гронкі рабіны, ягоныя шчокі, а вочы так і бегалі туды-сюды, шукаючы, што б яшчэ ўчыніць ад усёй павесялелай душы. Удосталь налаяўшыся з работнікамі, што капалі бульбу, ён спытаў у дзяцей Хусары:
— Бацька дома?
— Дома, — адказаў хлопчык.
— А што ён зараз робіць?
— Не ведаю.
— Не іначай як трэцца пад бокам у маткі, — сказаў Пень­ямі, засмяяўся свайму жарту і пайшоў далей па дарозе да Олілы.

***

Цяперашнюю, трэцюю, жонку Пеньямі звалі Мая. Родам яна была з хутара Оліла, але цяперашнім гаспадарам нікім не даводзілася, бо гэтым прыхадням з Кокемякаў хутар прадаў яе старэйшы брат. Тады Маін брат быў зусім маладым і нежанатым, але хутка ажаніўся і, прадаўшы гаспадарку, пайшоў у прымы некуды пад Тамперэ. А Мая засталася адна, нібы птушка на хісткай галіне. Вядома, ёй таксама дасталася крыху грошай, але так мала, што ніводзін жаніх не спакусіўся такім вартым жалю капіталам. Яна паспрабавала моднічаць ды шыкаваць, але гэтыя спробы выклікалі толькі насмешкі аднавяс­коў­цаў, і ўрэш­це іх­ні адна­душны прысуд спраўдзіўся: Мая тра­пі­ла ў бя­ду. Праў­да, дзіця памёрла адразу ж, але грошы як ветрам вынесла, і перад ёю застаўся адзіны спрадвечны шлях такіх жанчын: пайсці ў дамашнія прыслугі. Людзі прадказвалі ёй новыя няшчасці, бо ўрадзілася яна бесхарактарнай размазнёй. Аднак гэтыя прароцтвы не спраўдзіліся. Калі ж напярэдадні Міхайлава дня памерла гаспадыня хутара Нікіля, а Мая той жа восенню пайшла ў парабчанкі да гаспадара хутара, людзі загаварылі: «Хутка ў Пеньямі будзе новая жонка». Вось гэтае прадказанне збылося. А цяпер Мая ляжала на палку ў саўне, збіраючыся радзіць, і павітуха Ловіса завіхалася каля яе.
Мая ўсёю душой хацела і чакала родаў, бо да гэ­тай па­ры яе жыц­цё нагадвала блуканне ў цемры і стаць поў­най гас­па­дыняй хутара не было цвёрдых спадзеваў, а таму, хоць і мела невялічкі розум, яна даўмелася, што дасягнуць усяго можна, толь­кі на­радзіўшы дзіця. Нічога яна так не ха­це­ла, як за­мацавацца ў жыцці, стаць на ногі, а калі гэта не ўдавалася, дык чым яна вінаватая, што жыццё пайшло зусім не так, як павінна ісці ў звычайных сялянскіх дзяўчат? Пяць гадоў яна прабыла парабчанкай, але ніколі не лічыла сябе знядоленай і прыніжанай, бо ўсё гэта было часова, а неўзабаве пачнецца сапраўднае жыццё. Таму яна адразу ж паддалася дамаган­ням гас­па­дара. Мая была нават задаволена, што ён такі ста­ры, зжаў­целы ад тытуню, удовы п'янтос. Усё гэта было толькі да лепшага, і зусім не таму, што яна думала аб сваім прыніжэнні, а таму што як гаспадар і гаспадыня яны выдатна падышлі б адзін аднаму.
Так думала Мая ў поўнай упэўненасці, што хутка ста­не гаспадыняй, і кожны дзень на працягу ўсяго тыдня ёй салодка мроіўся голас пастара: «Удовы селянін Пеньямі, Пень­ямінаў сын, і сялянская дзяўчына Мая Ёсэфіна, Стэфанава дач­ка…» Ад­нак пас­тар у царкве абвясціў толькі «парабчан­ка з та­го ж ху­тара» — і ні слова аб маладой дзяўчыне. А неўзабаве і сама Мая заўважыла, што пачатак новага жыцця застаўся недасяжным, нічога ў яе жыцці не змянілася пасля вянчання. І цяпер яна не магла называць мужа іначай як «гаспадар» і толькі на вы. І абедзве дачкі гаспадара называлі яе па-раней­шаму — Мая. Гаспадар жа, калі казаў пра жанчын, называў іх толь­кі баб'ём, а калі быў у асабліва доб­рым гуморы — ба­ба­мі. Той жа самы безыменны страх, які валодаў ёю, калі яна жыла спадзева­мі і мроя­мі, так і не па­кінуў яе пасля таго, калі ма­ры збы­лі­ся. Па­ча­так новага жыцця адкладваўся. Яна займа­ла­ся і тым, і гэтым, і Бог ведае чым яшчэ, а ўсё астатняе заставалася толькі яе ўяўленнем. Толькі адзін раз Мая зрабіла бездапамож­ную спро­­бу паста­віць сябе гаспадыняй: груба і рэз­ка абы­шла­ся з Ло­вісай, каб адлучыць яе ад дому. А ў выніку гаспадар, вярнуўшыся дамоў у шале, заявіў, што «калі вы, баб'ё, паганыя вы ка­ро­вы, зараз жа не разбежыцеся па сваіх стойлах, дык та­ды…» Так Пень­ямі высоўваў напаказ сваю застра­шаль­на гру­бую існасць
састарэлага мужчыны, нібыта хацеў давесці, што ён стаіць нашмат вышэй за ўсялякае там баб'ё. Пеньямі ніколі не меў патрэбы думаць пра тое, як уладкавацца ў жыц­ці, яму патрабавалася толькі пашана. Выявілася, што павіту­ха Ловіса не такі ўжо і дрэнны чалавек, бо пасля ўсяго яна пачала ставіцца да Маі лепей, чым раней.
Больш удала жыццё ў Маі не складвалася. Ча­сам, ка­лі вы­да­ва­ла­ся вольная ад гаспадарчых клопатаў хві­лі­на, яна ка­за­ла са­ма сабе, што гады ідуць, яна старэе, трапіў­шы ў гэ­ты дом, дзе над усім валадараць счырванелы старэ­чы твар Пень­­ямі і ягоныя п'яныя воклічы. Так і цягнецца жыц­цё, якое склад­валася такім чынам на працягу дзесяцігоддзяў, — панылае, непахіснае і нязменнае. Апроч таго, павітуха і дочкі гаспадара клапоцяцца толькі пра сябе, а збоку за ўсім назірае замшэлая вёска. Напэўна, так яно і будзе цягнуцца далей… У такія хвіліны роздуму Маін нос яшчэ больш выцягваўвася; два пярэднія зубы ўжо выпалі. А калі Пеньямі памрэ, што з ёю будзе, калі няма спадкаемца і яна наўрад ці зможа нарадзіць яму нашчадка?
Але потым з'явілася надзея. І тады ў вачах Маі, што свяціліся над бяскроўнымі шчокамі, часам з'яўляўся летуценны вы­раз. Яна на­родзіць Пеньямі спадкаемца! Але гэтая акаліч­насць па­тра­ба­вала ад яе дакладнага разліку, памяркоў­нас­ці і прад­бачлівасці. Давядзецца выхоўваць і гадаваць дзіця, ды яшчэ і глядзець за тым, каб ягоная доля ў спадчыне не памян­шала­ся, а па­вя­ліч­валася. І заўсёды, калі гэтыя неадчэпныя думкі апа­ноў­ва­лі Маю, яна спасцігала ўсю склада­насць свайго становішча. Усе памкненні і намаганні дасягнуць чаго-небудзь у бу­ду­чым па­ло­ха­лі, стамлялі і прыгняталі яе. Хоць у сваіх само­т­ных ле­туценнях яна прадбачыла такі пажаданы і такі патрэбны ёй вынік, але пры гэтым разумела, што дасягнуць яго нельга без загадзя складзенага плана і дзейнай энергіі. Тысячы і тыся­чы дробязных перашкод і цяжкасцей перажыла Мая ў сваім жыцці, а нічога так і не ўдавалася давесці да канца. А цяпер такімі перашкодамі былі дочкі гаспадара Ева і Марке, ягоная старасць ды шмат чаго іншага. Чаму яе шлюб быў зусім не такі, як у іншых дзяўчат? Замуж вось жа ідуць менавіта дзеля таго, каб потым болей ніколі не пакутаваць ад розных непатрэбных памкненняў.
Аднак прырода не слухала такіх довадаў, а працягвала на­кі­роў­ваць усё сваім чарадом. Безумоўная нязменнасць прыроды з аднаго боку і чалавечыя задумы ды турботы з друго­га — уся гэ­тая ча­лавечая трагедыя і развівалася ў гэтым выпад­ку — так, як квет­ка развіваецца ў гармоніі з законамі свайго віду нават у самых глухіх кутках лясных нетраў. Калі наблізіліся роды, Мая на нейкае імгненне вызвалілася ад усіх жыццёвых турбот і гароты. Ёй здавалася, што надышоў нейкі цудоўны стан, калі ўсе тыя Евы, Марке, Пеньямі ды бабы-павітухі ўжо ўспрымаюцца ёю з поўнай абыякавасцю.
Тры чалавекі сядзяць у пякарні Олілы, асветленай жоўтым агеньчыкам сальнай свечкі. Тата Оліла — сямідзесяцігадовы мужчына з гладка паголеным тварам, на падбароддзі ад вуха да вуха кучаравяцца бялявыя валасы. Ён гаворыць на дыялек­це Кокемякаў, прытым ягоная шыя і ўся верхняя частка це­ла сты­нуць у здранцвенні. Чарку ён трымае беражліва і вы­пі­вае з на­лежнаю годнасцю, а калі Пеньямі Нікіля пачынае за­надта не­цярпліва круціцца і злаваць яго, тата Оліла спакойна і бесцырымонна спыняе госця, і той нават не спрабуе пярэ­чыць. Побач з татам Олілам сядзіць ягоны сын Франсу, такі ж здранцвелы і нерухомы мужчына гадоў пад трыццаць з роўна падстрыжанымі валасамі. Час ад часу ён устаўляе ў размову колькі слоў; твар ягоны застаецца няўсмешліва абыякавым. Вядома ж, ён робіць свае заўвагі, але яны толькі пацвярджаюць сказанае бацькам. Абодва Олілы п'юць не п'янеючы. У сваім доме яны прымушаюць Пеньямі скакаць пад сваю дудку — вось жа, таго самага Пеньямі, што такі ўсеўладны ў сваім доме на хутары Нікіля.
Кокемякінцы нядаўна пачалі адзін за адным сяліцца ў гэтым пры­ходзе. Усе яны занадта фанабэрыстыя, каб шана­ваць мяс­цо­выя звычаі. Нават на пагорку каля царквы яны стаяць, за­круціўшыся ў вялікія хусткі ды кажухі, і гучна размаўляюць між сабою сваёй мяккай немясцоваю гаворкай.
Свечка дагарае, запал Пеньямі Нікілі таксама аціхае. «Бадай што болей чым на адну свечку цябе не хопіць», — кажа та­та Олі­ла. Ён толькі-толькі пачынае жвавець, а Пень­ямі ўжо стра­ціў ім­пэт. «Дарэмна ты злаваў на мяне, калі я не даў табе грошай… Адкуль жа я ведаў, што там у цябе творыцца… І скажы ты мне, на ліха ты звязаўся з гэтаю жаніцьбай?..»
Хоць Пеньямі і моцна зап'янеў, але нават праз хмель ра­зу­мее, які чужы ён для гэтых людзей, як раздражняе яго іх­няя не­выносная фанабэрыстасць. Але ён сам і ягоны ху­тар цал­кам залежаць ад гэтых людзей, хоча ён таго ці не хо­ча. У Пень­ямі абу­джа­ецца нейкая бяздумная злосць, ён устае, ні­бы­та збі­ра­ючыся штосьці зрабіць. Але тата Оліла таксама ўстае і кажа:
— Давай, суседзе, ідзі-тка ты дамоў, наведай сваю бабу. Яна ўжо, напэўна, і радзіла.
Тата Оліла і Франсу выводзяць Пеньямі з хаты. Ён за­нур­ва­ец­ца ў цёмны завулак і, намацваючы дарогу нагамі, ідзе на другі канец вёскі. Ён павольна сунецца наперад, бяздумна ўтаро­піўшы вочы ў цемру, а хмель тым часам выветрыў з галавы ўсё паўсядзённае, і Пеньямі бачыць сваё жыццё і цяперашняе сваё становішча ва ўсіх непрыглядных драбніцах. Гэтую зямлю, гэтае неба і гэтых людзей з Кокемякаў нельга ўзяць рознымі хітрыкамі. Каго іншага — можна. Нясцерпна брыдкае пачуццё ад таго, што ёсць на свеце нешта такое, чым завалодаць табе не пад сілу, але ад чаго ніяк не пазбавішся. Старога Пеньямі бязлітасна душыць думка пра тое, што на свеце існуе нешта такое, што абавязкова трэба прызнаваць больш моцным за сябе.
Ён штосьці мармыча сабе пад нос і садзіцца каля дарогі.
У лучніку гарыць лучына, і ў яе святле відаць, што ў доме на хутары Нікіля сядзяць дзве рудыя дзяўчыны — дочкі ста­рога Пень­ямі — старэйшая Ева і малодшая Марке. Абедзве яны — дзе­ці ад другой жонкі Пеньямі і адзіныя, што засталіся ў жывых, вельмі падобныя на сваю памерлую маці. Абедзве яны выглядаюць панылымі і хмурымі і нават паміж сабою раз­маўляюць вельмі мала, аднак заўсёды трымаюцца разам. Сёння яны пачуваюць сябе ў асаблівай лучнасці, бо ўвесь вольны час яны могуць вытвараць што хочаш у родным доме. Калі дома няма ні гаспадыні, ні гаспадара, а ўсе парабкі разышліся па сваіх хатах, то гэта самы лепшы час папіць
гарэлкі або заняцца яшчэ чым-небудзь прыемным. І толькі цвыркуны стракочуць за печкаю ды неяк прывідна па­­трэсквае, завіваючыся ў кальцо, абвугленая лучына. Марке сядзіць пад самаю лучынай і чытае доўгую вузкую кніжку катэхізіса, а Ева прадзе, круцячы нагою калаўрот. Калі Ева спыняецца, каб закінуць нітку на наступны зубчык, Марке падымае галаву, нібыта хоча нешта сказаць, але Ева, паслініўшы палец, працягвае сукаць нітку. Марке яшчэ амаль дзіця, нават не прайшла канфірмацыю, а Ева ўжо амаль дарослая.
Усё іхняе разумовае багацце і жыццё складаец­ца толь­кі з та­го, што адбываецца ў маленькім свеце вакол іх. Калі за­канч­ваецца лета і вечарамі запальваюць лучыны — хутка прый­дзе зі­ма. Так аднастайна праходзіць год за годам, і дзяўчаты заў­ва­жа­юць, што паціху становяцца дарослымі. Па­за­ле­таш­­няй во­­сен­ню як­раз такою парою памерла іхняя маці, цяпер Мая рас­па­ра­джа­ецца як у сябе дома, лазіць па свірнах і склепах, а ця­пер во родзіць у саўне, бацька ж заўсёды на добрым падпітку. Год пасля матчынай смерці быў для сясцёр самым шчаслі­вым го­дам: баць­кі амаль ніколі не было дома, і біў ён іх не так час­та, як нябожчыцу жонку. Ключы ад гаспадарчых пабудоў бы­лі ў Евы, яна моцна трымала іх у сваіх руках, і баба-павітуха Ловіса тады не надта гаспадарыла, хоць увесь час круцілася ў доме. Яна была з бацькам на ты і зусім яго не баялася, хоць ён такі сярдзіты.
Марке апусціла кніжку на калені і загаварыла з сястрою:
— Ну і дзе бацька зноў прападае?
— У Олілы.
— А чаго Ловіса заўсёды тут круціцца? Чаго яна ўвесь час смяецца з бацькі?
— Яна таксама была бацькавай нявестай.
— А чаго яна ўсё тут, калі ў нас Мая? І чаму гэта Мая павінна быць тут?
— Яна тут гаспадыня.
— Мама ж была гаспадыняю.
— Дык ведай, што Мая тут гаспадыня, а цяпер яна родзіць.
— Як гэта так? І чаго яна ў саўне?
— Во й спытай у яе сама.
— А калі яна народзіць?
— Калі, калі… Ці доўга ці мала — рыба наспявала… — адказала Ева, стомлена ўсміхаючыся. Яна паднялася, адсунула калаўрот, пазяхнула і паправіла валасы.
Абедзве дачкі Нікілі — рудыя, з маленькімі вачыма, ахопленыя звычнай заўсёднай нудой — пачалі ўкладвацца спаць.
Мая і баба-павітуха Ловіса ўсё яшчэ былі ў саўне, стары Пень­ямі забавіўся недзе ў вёсцы. У непрагляднай восеньскай цемры час ад часу чуліся дзікія спевы п'яных вясковых парабкаў, і тры гэтыя чалавечыя купкі міжволі цураліся адна аднае. Ева патушыла лучыну, зачыніла валакавое акенца і лягла каля сцяны ў рыпучы ложак. Марке ўжо чакала і моц­на прытулілася да сястры. Гэта не надта спадабалася Еве, але яна змоўчала.
У сенцах пачуліся таропкія крокі павітухі Ловісы. Яна заглянула ў адзін, у другі пакой, адчыніла дзверы ў памяшканне для работнікаў і зноў пайшла. Хлопчык ужо з'явіўся на свет, яго памылі і спавілі. Пакуль павітуха шукала кошык пад калыску, маці перахрысціла немаўля і прамармытала над ім нешта падобнае і да закляцця, і да блаславення. Потым яна, з палёгкаю ўздыхнуўшы, зноў выпрасталася на палку, і прыроднае пачуццё млявага шчасця напоўніла ўсё цела і душу. Страхі і турботы некуды зніклі, яна на нейкі кароткі час засталася сам-насам са сваім дзіцем у цішыні саўны.
Загадкавая чалавечая істота адной гадзіны ўз­рос­там пі­шча­ла ў ко­шыку ў саўне на лясным хутары Нікіля, су­бот­няй ноч­чу, за шэсцьдзясят гадоў да чырвонага паў­стан­ня. Час яе на­раджэння не стаўся нечым незвычайным, усё ішло заведзеным прыродаю парадкам. Ева ў хаце прачнулася, ка­лі п'яны Пеньямі, спатыкаючыся, дабіраўся да свайго ложка. По­тым яна прачнулася яшчэ раз, таму што бацька пачаў голас­на скардзіцца на жыццё, а з ложка ад дзвярэй пачуўся адказ: «Угаманіся, стары чорт, а то ўстану, дык ад­ра­зу сціх­неш!» Гэ­та быў парабак Аапелі, які таксама позна вярнуўся дамоў. Стары і сапраўды на некаторы час сцішыўся, потым падняўся, выйшаў у сенцы і пачаў клікаць Ловісу. Хлопчык на пабягушках захіхікаў у сваім ложку. Усё гэта Ева добра чула, і не было ў тым нічога ні новага, ні дзіўнага. Марке не пачула нічога і спала, усё шчыльней прыціскаючыся да Евы. Напэўна, у сне яна лічыла Еву за маці.
Пасля нараджэння доўгачаканага сына Маю ахапі­лі ра­дас­ныя па­чуцці, якія абуджаюцца самой прыродаю. Але та­кія па­чуц­ці хутка праходзяць, і ўсёмагутная штодзённасць зноў на­паўняе жыццё, і тады нараджэнне дзіцяці ператвараец­ца ў неш­та цяжкае, што прыстойныя людзі павінны ўспрымаць пакорліва і цярпліва, бо гэта такія плады, якія жыццё прыносіць нам і якія надаюць існаванню чалавека шэрыя і нават гня­тлі­выя ад­ценні. Калі дзіця памірае яшчэ малым, дык гэтая падзея падаецца больш радаснаю за ягонае нараджэнне. Вядома ж, маці пралье нямала слёз, але не будзе нават хаваць, што гэта слёзы радасці, а не жалобы.
Аднак Мая кожную хвіліну, нават адыходзячы ад сына, па­мя­тала, што для яе самае галоўнае, каб дзіця засталося жы­вым. З ця­гам часу ў яе нарадзілася думка, што старому Пеньямі напляваць на сына, і новыя, зусім іншыя пачуцці прачнуліся ў Маіным сэрцы. Паступова гэта пачало выяўляцца ў размовах паміж імі. Мая імкнулася — і гэта выходзіла неяк само па сабе — трымацца ў размовах з мужам той самай вольнай манеры, якая збераглася ў яе з дзявочай пары, і часам сярод грубаватых жартаў без аніякага страху звярталася да Пеньямі на ты. І гэ­та, зда­ец­ца, дзейнічала на старога. Мая адчувала, што яе аўтары­тэт і ўплыў паступова мацнеюць.
Пакуль Юсі быў яшчэ зусім малы і няцвёрда трымаўся на нагах, ягоныя дні праходзілі досыць аднастайна. Старая, збі­тая з до­шак калыска месціцца ў запечку. У вечаровым сутонні ві­даць, што там ляжыць двухгадовы хлопчык. Побач з калыскаю сядзіць Марке, і малы паклаў свае ногі ёй на калені. Дзяўчына нешта маркотна напявае і нехаця гойдае старую калыску, якая пранізліва рыпіць, шморгаючы па вострых сучках у падлозе. Хлопчык не хоча спаць. Раз-пораз ён падымаецца, імкнецца сесці і кліча маці, калі Марке спрабуе зноў укласці яго. Дзіця баіцца насоўвання густой цемры, яго кусаюць клапы і блохі.
Калі хлопчык захліпаецца плачам і каторы раз падымаец­ца ў ка­лысцы, Марке бярэ яго на рукі, злёгку паляпвае рукою па крываватых ножках і падносіць да акна, за якім усё яшчэ свеціцца сутонне дня. Хлопчык супакойваецца, колькі часу глядзіць на постаці, якія мільгаюць каля кало­дзежа і хлявоў, а по­тым зноў пачынае ціха плакаць. На двары ляскаюць дзве­ры, у за­печку пачынае стракатаць цвыркун, адвечная дамашняя жывёлінка сялянскіх хат, сучаснік лучыны.
Марке надакучыла ўсё так, што яна безуважна слу­хае дзі­ця­чы плач і абыякава разглядае хлопчыкаў твар, пакрыты бруд­нымі палоскамі ад слёз. Гэта Маін сын, але ж бацька ў іх адзін…
У хату вяртаюцца людзі, прыходзяць Аапелі і хлопчык на пабягушках Кустаа. Падзённы найміт Мастамякі кіруецца да варотаў — відаць, пойдзе дамоў. У сенцах чуюцца Маіны крокі, яна ідзе ў пякарню. Увечары кожны займаецца сваёю справай.
Аапелі скідвае сярмягу, засоўвае ў печ рукавіцы і тоўстыя шкарпэткі з воўны, а потым здымае з жэрдачкі звязку лу­чы­ны і, чыр­кануўшы запалкай аб печку, падпальвае лучыніну. Немаўля сціхае і жмурыцца на святло. Дзіця стамілася, але калі пакласці яго ў калыску, дык зноў пачне плакаць.
Аапелі ўжо каторы вечар майструе сані. Хлопчык Кустаа, пакуль няма даручэнняў, водзіць носам на лаўцы. А вось і сама гаспадыня Мая, прыходзіць, бярэ на рукі малога і, пакінуўшы астатні клопат, дае яму цыцку. Юсі ідзе ўжо трэці год, але ад матчыных грудзей яго пакуль што не адвучылі.
Мая ўмее гаспадарыць. Яна загадвае Кустаа і Марке чытаць. Кустаа адразу дастае свой катэхізіс, а Марке марудзіць. «Во пачакай, прыйдзе бацька», — пагражае Мая.
Толькі Кустаа пачаў: «Адказ: Каб вызваліцца ад састарэ­ла­га Ада­ма, які што­дзённа пасяляецца ў нас… а… а… а… і ра­зам з тым рас­ка­яцца… а… а… а… і ачысціцца ад кепскай пажад­лі­ва­сці… а… а… а… і ўзняцца…», як Аапелі бесцырымонна перабіў яго: «Малец! Хадзі-тка пасвяці мне!»
Шуршыць гэблік, ціха гудзе калаўрот, аднастайна гу­чаць пы­тан­ні-адказы катэхізіса. А тут у хату ўвайшоў Пень­ямі з абя­рэмкам дроў і моўчкі ўзяўся шчапаць лучыну. Сёння ён быў цвярозы цэлы дзень, і таму ў вачах усіх прысутных выглядаў больш прыстойна, чым заўсёды.
Праз некалькі гадзін усе гэтыя рознаўзроставыя чалавечыя істоты будуць спаць глыбокім сном. Бязмежная, непра­гляд­на цём­ная ноч цяжка дыхае вакол іх і, нібыта самая муд­рая на све­це істота, глядзіць на гэтых неразумных лю­дзей, якія без­дапаможна боўтаюцца ў неабсяжным мо­ры ча­су. Ша­сці­дзесяцігоддзе, якое нясе з сабой грознае наканаванне лёсу, пачалося, але гэтыя людзі за стракатаннем цвыркуна не чу­юць яго­на­га цяжкога поступу. Сямёра толькі ўдыхаюць і выдыха­юць па­ветра ў цеснай хаце.
Малы Юсі дыхае ледзь чутна. Ён нарэшце супакоіўся і заснуў каля матчыных грудзей, а потым яго паклалі ў смяр­дзючую калыску. Там і ляжыць ягонае маленькае цельца, і дзіця, само таго не ведаючы, ужо імкнецца па моры часу на­сус­трач сва­ёй да­лёкай даросласці і яшчэ больш аддаленай ста­ра­сці ды ні­кому не вядомай смерці, пасля якой усё будзе па-ра­ней­ша­му ня­зменным, а бераг мора часу так і застанецца нябачным і недасяжным. Гэта малое цельца з плоці, крыві, касцей. Але і яно ўжо на пачатку свайго нялёгкага шляху насустрач смерці.
У ягоных касцях ужо ідзе нейкае пакуль што нікому не бач­нае пераўтварэнне, якое выяўляецца толькі ў скрыўленых нагах і бугрыстых нарасцях на галаве.
А калі цемра гусцее, з кутка калыскі вылазіць клоп і над­звы­чай спрытна пачынае поўзаць у прасцінах, пакуль не да­бі­ра­ец­ца да мэты. Звесткі пра тое няспынна ідуць у чуй­ныя клет­кі моз­га. Ка­лі ж паток звестак ускіпае, тады пачынае гучаць да­лё­кі го­лас, абу­джаючы сваімі хвалямі таемную дзейнасць у га­ло­вах за­снулых людзей. Але толькі адзін з іх адгукаецца на гэты кліч.
Мая ўстае, працірае запаленыя вочы, пачухвае бок і, па­кі­нуўшы храпучага Пеньямі, ідзе да малога. Маці гуш­кае дзі­ця, але той не супакойваецца, а крычыць яшчэ мацней. Тады Мая нахіляецца над калыскаю і раздражнёна дае сыну цыцку. Калі ж нарэшце ён адвучыцца ад матчыных грудзей? Пачуццё глыбокай абыякавасці ахоплівае Маю, калі яна скупа корміць сына пасярод глухой ночы. Цяжка ўсё гэта. Акрамя таго, яна ведае, што гаспадарка загразла ў пазыках.
На нейкі час хлопчык супакойваецца, а тыся­чы знеш­ніх і ўну­траных акалічнасцей працягваюць сваю няспынную пра­цу, ператвараючы гэтую малую істоту ў чалавечую асобу. Мая ўздыхае і зноў укладваецца побач з Пеньямі. Нешта мармы­ча ў сне Кустаа, потым зноў наступае цішыня. Цвыркун гры­зе вок­ладку пакінутага каля сцяны катэхізіса.
Ад тае пары ў памяці Юсі зберагліся толькі паасобныя ўрыў­кі: пералівы сонечнага ці месячнага святла на падлозе, сярдзі­тыя воклічы, трэск запаленай лучыны. Надоўга запомніла­ся малому адна карціна: ярка асветленая свечкамі, упрыгожаная саламянымі вянкамі, з саломаю на падлозе і гучаннем псалмоў калядная хата. Аднак першы цвёрды ўспамін, які незалежна ад ягонага жадання збярогся ў памяці, застаўся ад наступнага выпадку.
Ён адзін у вялікім пакоі. І такая хвіліна, што не хо­чац­ца ра­біць ні­чога. Ён толькі што быў у памяшканні, дзе пя­куць хлеб, і маці пачаставала яго кавай. Кажуць, што яму ідзе ўжо шо­сты год. Ён хлопчык. Ён сядзіць на падлозе і разглядае вокны і акон­ныя вушакі. Яму здаецца, быццам штосьці спынілася і замёрла. А можа, ён толькі што заўважыў тое, што было заўсёды. Субота, нядзеля, аўторак…
У сенцах нешта грукае, і праз нейкую хвілю ў хату ўваходзіць Пеньямі — бацька. Стары Пеньямі і малы Юсі гля­дзяць адзін на аднаго, і на імгненне паміж імі ўзнікае нейкае страшнае невядомае пачуццё, асэнсаваць якое яны не ў змозе. Таямнічы, нікім не бачаны чалавек раптам заварушыўся ўнутры старога Пеньямі, нібыта ён убачыў з засады, як па лесе крадзецца нейкі дзіўны звер. Пеньямі хоча хоць што-небудзь зрабіць хлопчыку. Усміхаючыся, ён глядзіць на сына, потым падымае і садзіць на прыпечак. Стары дастае з кішэні пáраную бручку і загадвае малому есці. Хлопчык паслухмяна пачынае жаваць пачастунак, не ведаючы нават, ці смачна гэта, ці не. Ён чуе знаёмы пах га­рэлкі і тытуню, незвычайна блізка, на ўзроўні са сваім тварам, бачыць барадаты баць­каў твар, ягоныя маленькія вочы. Бацька — гэта страшнаватая істота… А той усё ўсміхаецца і мітусліва штосьці шукае па кішэнях, вымае з-за шчакі кавалак зжаванага тытуню і ляніва, нібы гуляючы, запіхвае смярдзючую жвачку хлопчыку ў рот. Малы не адважваецца супраціўляцца, сілы на тое ў яго няма, ён толькі крывіць рот у надрыўным плачы. П'яны стары Пеньямі задаволены сваім паскудным жартам. Гэта ж Маін сын… Тут у п'янтоса прачынаецца дзікае жаданне ўчыніць што-небудзь кепскае і самой Маі. Ён ніяк не можа ўспомніць, ці лупцаваў ён калі як след гэтую Маю. Раней у яго былі дзве жонкі, і стары ўжо не памятае, чым ён «частаваў» кожную з іх.
Мая ўваходзіць у хату якраз тады, калі Пеньямі сіл­ком спра­буе засунуць свой замазаны тытунём палец у рот малому. Яна падыходзіць, намерваючыся ўзяць хлопчыка і паставіць яго на падлогу. Жанчына бурчыць:
— Чаго ты зноў нажлукціўся…
У адказ Пеньямі раве старэчым голасам, знарок рас­паль­ваючы сваю лютасць:
— Сціхні, баб'ё! — і адштурхоўвае жонку.
— Што ты будзеш жэрці налета, п'янюга ты паганы! Адчапі­ся ад хлопца!
— Замаўчы, праклятая карова! — крычыць Пеньямі і ў ша­лен­стве паварочваецца да Маі.
Тады Юсі саскоквае з прыпечка так шпарка, ажно нешта хру­сціць у пятцы, і, выціраючы запэцканы тытунём рот, выбягае на двор. Змяркаецца. Праз вароты ў двор заходзіць муж павітухі Тааветці з вялікім берасцяным куфэркам пад пахай.
— Ці дома бацька? — пытаецца ён сіпатым голасам.
Юсі не адказвае. Ён назаўсёды застанецца ў памяці Таавет­ці гэ­ткім няветлым паскудным падшыванцам. Таавет­ці пры­нёс ста­ро­му Пеньямі тытуню, бо ў таго самасад пані­шчы­лі за­маразкі.
Счакаўшы кароткі час, Юсі ціхенька крадзецца ў хату.
— Добрая ў цябе баба, — кажа Пеньямі, заціснуў­шы ад­кры­тую табакерку паміж каленяў. — Хэ, я ж ведаю тваю бабу лепей, чым ты сам.
— Вядома, тут ты ў нас вялікі знаўца, — сіпіць Тааветці. — А ці ведае гаспадар, як зіму перажываць будзем?
— А мне напляваць на тое, я пра тваю бабу кажу. Ты яе хоць раз адлупцаваў як след ці не?
У хату зноў уваходзіць Мая. Пеньямі скоса глядзіць на яе і заўважае Юсі.
— А гэты паўшабэлак усё яшчэ тут? А во табе тыту­ню! — у стро­­гім голасе чуюцца добразычлівыя ноткі, але Юсі на ўся­лякі выпадак паціху адсоўваецца да дзвярэй. Мая выхо­дзіць, гучна грукнуўшы дзвярыма.
— Што!!! Ды я цябе!!! — захліпваецца шалё­ным кры­кам Пень­ямі, ускаквае, але не кідаецца следам за жонкай, а бяс­сільна апускаецца на лаву.
А Тааветці зноў за сваё:
— А-а-а… Што ні кажы, а ліхая сёлета будзе зіма. Хоць у Ні­кі­лі яшчэ ёсць крыху жыта…
— Нечага тут скавытаць, хадзем лепей вып'ем, — сярдзіта перапыняе яго Пеньямі.
Тааветці ахвотна ідзе следам за гаспадаром, бо вы­піў­ка — гэ­та ку­ды лепей, чым скаргі на дрэнны ўраджай, шкада толь­кі, што стары нічога пра тое не кажа. Абодва падымаюцца ў ка­морку пад самым дахам.
Падзеі таго дня так глыбока запалі ў памяць малога Юсі, што і праз шмат гадоў яны паўставалі як жывыя перад ім з усімі падрабязнасцямі.

***

Тым жа вечарам да іх на хутар Нікіля завіталі госці — дзеці павітухі Ловісы. Юсі тым гасцям быў не рады і сус­трэў іх ва­ро­жа. Ён пляваў у хлопчыка, той пабег паскардзіў­ся, і Юсі ледзь паз­бег лупцоўкі. Увесь вечар быў нейкі па-святочна­му бяз­лад­ны. Потым па Тааветці заявілася сама Ловіса. А ён да таго раскіс, што жонцы давялося цягнуць яго на сабе. Важдацца з падпітым мужам для Ловісы было справай звыклаю, і яна ўзялася за яе без спрэчак і пярэчак, ніколькі не збянтэжаная тым, што бу­дуць ка­заць у вёсцы. Пакуль Ловіса была ў сіле, нястача не пагража­ла хутару Ловела.
У тыя часы ўсталяваны прыродай парадак пачаў хістацца. Шмат на якіх землях Суомі выдаўся вялікі не­да­род. А мо­ра ча­су ўсё калыхала жыхароў глухой лясной вёскі, і шас­ці­дзесяці­гадовыя абсягі яго хаваліся ў непраглядным змроку.
У тыя гады, што папярэднічалі вялікаму голаду, у чара­дзе дзяцей, якія гойсалі па Хар'якангасу, быў і Юсі, сын Маі з хутара Нікіля. Вялікая галава на тонкай шыі, з-пад дзіцячай кашулі тырчаць крывыя ногі — такі выгляд ён меў тады. З разяўленым ротам ён змрочна аглядаў свет наўкол сябе сваімі маленькімі вачыма.
Пасярод вёскі ўзвышаецца зрыты неглыбокімі равамі паго­рак. Там пас­вяцца свінні з усёй вёскі, таму ён і называец­ца Сві­ная горка. Вясковыя дзеці таксама любяць ладзіць там свае гульні. На схіле, у атачэнні яблынь і рабін, стаіць старая хацінка. У хаціне шмат дзяцей, з гэтых братоў і сясцёр са Свіной горкі пазней выраслі славутыя на ўсю акругу задзіракі, валацугі ды бяспутныя дзеўкі. Дзяцей у вёсцы тады было не надта многа: у Хусары і Пелтары, двое ў павітухі Ловелы і Юсі ў Нікілі.
У той час усе дзеці апраналіся аднолькава — што хлопчыкі, што дзяўчынкі. Хлопчыкі да дзесяцігадовага ўзросту насілі прасторныя дзявочыя сукенкі без апаяскі. А тыя, каму не было нават пяці, даношвалі старыя кашулі і бегалі, матляючы доўгімі нястрыжанымі валасамі. Хлопчыкаў пастрыгалі пад гаршчок, таму здалёку здавалася, што на галовах у іх надзетыя вялікія круглыя кубкі. Калі яны караскаліся на рабіны і звешваліся з галля, кубкі ператвараліся ў заблытаныя грывы. Светлым восеньскім вечарам можна ўбачыць, як з дрэў звісаюць цёмныя постаці, як па завулку паспешліва бяжыць дамоў з хутара Нікіля павітуха Ловіса ці паважна крочыць тата Оліла, выпрастаўшы нягнуткую спіну.
Дзеці жылі прывольным жыццём, багатым на штодзённыя ўражанні, кожны вечар завяршаў чарговы, такі багаты на падзеі этап жыцця, што потым ён здаваўся даўжэйшым, чым іншыя, насамрэч роўныя яму па даўжыні перыяды. Дзеці самі вырашалі, чым запоўніць свае дні, выбіраючы самае цікавае з таго, што самі бачылі паміж небам і зямлёю, да чаго імкнуліся іхнія пачуцці і розум, які ажываў.
З усіх бакоў іх атачаў вялізны свет дарослых. У гэтым свеце былі нівы і палі, жытло і жывёлы. І паўсюдна ў гэ­тым све­це месціліся дарослыя з іхнімі намерамі, і дзе­ці, як толь­­кі пад­рас­талі і крыху ўваходзілі ў сілу, павінны былі пад­па­рад­коўвацца і служыць тым задумкам. Дарослыя хадзі­лі па ву­ліцах, выходзілі, несучы свае прылады, працаваць у по­лі, вяр­та­ліся адтуль, былі часам заклапочаныя, часам п'яныя, але заў­сёды — безуважныя да ўсяго таго, што было важна і до­ра­га для дзі­цячай душы. Ніхто з дарослых ніколі не падымаўся на вяр­шыню Свіной горкі. Дарослыя былі таямнічай за­гад­каю пры­ро­ды, крыху страшныя тым, што час ад часу давалі дзе­цям дых­ту. Дых­ту давалі вельмі разнастайнымі спосаба­мі: маг­лі па­ця­гаць за валасы, балюча ўшчыкнуць за руку, адлупца­ваць дуб­цом, рэменем або тымі ж таўстымі шкарпэт­камі. Дыхт быў адзі­ным выпадкам, калі дарослы надаваў належную ўва­гу свайму дзіцяці, і адзіным дзеяннем, ад якога атрымліваў вя­лікае задавальненне. Збіраюцца, напрыклад, муж­чы­ны ве­ча­рам у двары на траўцы, каб пагутарыць аб важных справах, а на­вокал шалёна носяцца дзеці. І тут якога-небудзь баць­ку раптам апаноўвае нястрыманае жаданне даць дыхту свайму нашчадку. Вось тады і выяўляецца, што сам працэс дыхту дае вялікае задавальненне ўсім прысутным дарослым — што на гэты конт у іх поўнае ўзаемаразуменне. Можа хто з прысутных і скажа слова суцяшэння «аддыхтаванаму». А потым мужчы­ны зноў панапіхваюць у рот тытуню, паплююць і чарговы раз ста­нуць недаступнымі. Сапраўднымі дарослымі былі толь­кі муж­чы­ны ды некаторыя з жанчын. Астатнія жано­чыя іс­то­ты — гэта баб'ё, бабы. Яны былі ніжэйшымі за мужчын, але вышэйшымі за дзяцей. Іхняя прага да кавы нагадвала штосьці заганнае, як і шумная мітусня дзяцей.
Спампаваць фрагмент
Падпісвайцеся на нашу рассылку
Made on
Tilda