Міленка Ергавіч
Сараеўскае Мальбара
Паводле самога аўтара, «Сараеўскае Мальбара» — «гэта апавяданні пра каханне, жыццё і страх у абложаным горадзе», Сараеве, падчас вайны 1992–1995 гадоў. Гэта кніга пра штодзённае існаванне звычайных людзей у незвычайных абставінах, пра смерць і боль, пра чалавечнасць і надзею.
Беларуская мова — дзевятнаццатая, на якую перакладзена першая празаічная кніга Міленкі Ергавіча, што зрабіла яго вядомым на ўвесь свет.

Пераклад з харвацкай Сяргея Шупы


Купіць за 16,90 руб.
МАГІЛА

Ведаеш, чаму людзей ніколі не хаваюць у даліне? Кожныя сапраўдныя могілкі будуць на нейкім адхоне над горадам, і калі ўзьбярэсься нагару, каб пацешыць позірк або каб, гуляючы ад магілы да магілы, пагартаць альбом падземных фатаграфіяў, і, ідучы праз глыбокую траву, сустрэнеш некага незнаёмага, каго б зацікавіла жыцьцёвая гісторыя невядомага яму нябожчыка, ты зможаш расказаць яму і паказаць пальцам увесь ягоны шлях праз махалы і чаршыю, ад майстэрні да карчмы, і так да самай магілы. Узьбярэсься гэтак на Аліфакавац, і цябе перастрэне нехта, хай гэта будзе італьянец, які б хацеў пачуць, як жыў, скажам, нябожчык Расім, а ты яму кажаш, Расім нарадзіўся на Кавачах, пакажаш пальцам, і чалавек ужо ведае дзе, школу скончыў вунь там каля таго моста, і пакажаш яму Дрвэнію, калі яму было сямнаццаць, закахаўся ў прыгажуню Мару, якая жыла на Бялавах, і Бялавы з Аліфакаўца відаць, але бацька яму не дазволіў зь ёй ажаніцца, дык ён уцёк з хаты, уначы раптам зьявіўся на Марыным парозе, тры месяцы яны хаваліся на Іліджы , а Іліджа гэта вунь там, ледзь відаць у імгле, але ўсё ж трошку відаць, бацька знайшоў яго і маліў, каб ён вярнуўся на Кавачы, Расім сказаў яму, што бяз Мары ня вернецца, стары пабачыў, што тут справа сур'ёзная, прывёў Расіма і Мару на Кавачы, але ёй нельга было выходзіць з хаты і ніхто з суседзяў не павінен быў пра яе ведаць, уначы Расім, каб суцешыць яе душу, вадзіў яе на скалу над казармай Яйцы, і адтуль яна, калі вочы прывыкнуць да цемры, бачыла Бялавы, або толькі думала, што іх бачыць, і тады яна плакала, і гэтак цягнулася цэлы год, аж пакуль бацька не збудаваў маладым дом на Бістрыку, вунь тое там — гэта Бістрык, бачыш, дзе бровар, мячэць і камэндатура, Расім і Мара засяліліся ў дом, было абвешчана пра вясельле, і якраз калі думалася, што само жыцьцё ўхваліць тое каханьне, Мара памерла, пахавалі яе над Шырокачай, вунь там Шырокача, яе магіла трошкі асобна ад іншых, бо ніхто дакладна ня ведаў, ці Мара засталася Марай, ці стала, скажам, Мэйрэмай, у Расіма спытацца не маглі, бо ён, звар'яцелы ад гора, нічога не гаварыў, усе махалы ад Кавачаў да Шырокачы былі ў яго вінаватыя за ейную сьмерць, ён прадаў дом і перабраўся на Вэрбаню, вунь там, бачыш, Вэрбаня, дзе ягоны дзядзька меў пякарню, уначы ён пёк хлеб, а ўдзень смуткаваў, людзі казалі, што старому Эдхему цеста нават ня трэба саліць, дастаткова Расімавых сьлёз, а калі пачалася другая вайна, Расім зьявіўся ў Галоўны ўсташаўскі штаб, гэта вунь там паўзь Міляцку, перад Скендэрыяй, бачыш, дзе тыя дзьве таполі, і запісаўсяўсташы, адразу атрымаў чын, па горадзе хадзіў з чырвонымі вачмі, усе яго баяліся, хоць ніхто ня чуў, каб ён некаму ўчыніў нейкае зло, а калі ў горад увайшлі партызаны, Расіма адразу пасадзілі ў падвал Ландэсбанку, гэта вунь там, хацелі яго расстраляць, але раптам, як з-пад зямлі, зьявіўся Саламон Фінцы, гандляр зь Бялаваў, які тры дні пераконваў нейкіх камісараў, што ўсташа Расім уратаваў ад бяды пяць яўрэйскіх сем'яў і паслаў іх у Мостар, а адтуль да італьянцаў, урэшце старому Фінцы паверылі і асудзілі Расіма, толькі дзеля прыліку, на тры месяцы турмы, ён іх адбыў вунь там, за тым лесам над Скендэрыяй, а калі выйшаў, дык зноў усё было па-старому, удзень смуткуе, уначы соліць цеста, пакуль аднойчы яго не знайшлі з галавой у дзяжы, ён ляжаў там мёртвы ўсю ноч, у цесьце застаўся адбітак твару, тады яго занесьлі назад у бацькоўскі дом на Кавачах і пахавалі вось тут, пад гэтай травой, у якой ты стаіш. Усё ягонае жыцьцё з гэтага месца можна агледзець і перагледзець. Толькі злодзеяў, дзяцей і тых, хто нешта ўтойвае, хаваюць у далінах. У даліне ад жыцьця больш нічога не застаецца, бо з даліны нічога не відаць.

Аднойчы, пакуль я хаваў Салема Бічакчыю, якога снайпэр засьпеў проста ў яго на двары, да мяне вось гэтак падышоў нейкі амэрыканскі журналіст, які чуў пра мяне, што я доўга жыў у Каліфорніі, і што пабачыў сьвет, і што ведаю мову і людзей, а цяпер вось зноў працую далакопам, дык яму падалося, што я мог бы сказаць яму, што ж гэта такое сталася зь людзьмі ў Сараеве. Дык я сабе капаю, а ён стаіць і распытвае, кажа, што яго цікавіць усё, а тады я пытаюся ў яго — усё пра жывых ці ўсё пра мёртвых, а ён кажа — і пра адных і пра другіх, а я яму кажу, што пра жывых і мёртвых нельга расказваць адначасова, бо ў мёртвых жыцьцё ўжо прайшло, а жывыя ня ведаюць, што іх яшчэ чакае і чым яны яшчэ могуць сапсаваць і прынізіць тое, што ўжо пасьпелі пражыць, жывым цяжэй, кажу я яму, бо хто ведае, дзе ў іх будзе магіла, у даліне або на адхоне гары, і ці нехта прыгадае як яны — панурыя ці вясёлыя — ішлі па белым сьвеце. Амэрыканец пытаецца ў мяне, што за белы сьвет, а я гляджу на яго, і сапраўды не магу для яго падабраць нейкае ангельскае слова, дык я засьмяяўся і кажу яму — гэта, дарагі спадар журналіст, нешта накшталт: all over the world. Для некага all over the world будзе ад Башчаршыі да Марыіндвору, а для некага — увесь зямны шар. А шчасьлівым, як і нешчасьлівым, можа быць і адзін і другі. Ён ківае галавою, я бачу, што ён наагул не разумее, што я яму кажу, дый ня надта яго гэта цікавіць, але мне ўсё роўна добра, мне прыемна, што хоць ёсьць з кім пагаварыць, пакуль я капаю. Ён спытаўся, ці мне не шкада, што я, тройчы абышоўшы ўвесь сьвет, апынуўся ўрэшце ў абложаным Сараеве, а я кажу яму, што я тут не апынуўся, а нарадзіўся тут, і ня дай Божа, каб я склаў галаву недзе ў іншым месцы, дзе ніхто б мяне не прыгадаў, і дзе нікому не было б да мяне справы, а апрача таго, ніякія могілкі ў сьвеце, а тым болей у Амэрыцы, не такія, як сараеўскія, там мёртвых кладуць па парадку, як салдатаў у шыхце, усе як адзін пад аднолькавымі камянямі, нібыта ў іх і душы выйшлі з-пад штампоўкі. Амэрыканец ківае далей, я кажу яму, хай ня крыўдзіцца, калі я пра ягоную краіну сказаў нешта дрэннае, а ён тады, во дзе дурны, пытаецца ў мяне, ці я ў гэтую хвіліну гатовы памерці. Я дадумаўся, кажу я яму, да сотні спосабаў застацца жывым, і кожны мне аднолькава дарагі, кожны нагадвае мне пра прыемнасьць і радасьць, ніхто не бывае шчасьлівейшы за мяне, калі я ўхілюся ад снарада, і тады яшчэ на найпрыгажэйшым месцы з найпрыгажэйшым відам капаю сваім нябожчыкам гэтыя ямы і ведаю, што і яны, як і я, радаваліся жыцьцю і што сьмерць да іх прыйшла так, як калі на гульнёвым аўтамаце страціш шар пасьля таго, як набярэш сто разоў па сто ачкоў і мог бы яшчэ, але вось ня змог. Жыцьцё нечага вартае, калі ведаеш, што яно ў цябе ёсьць, а сьмерць засьпее цябе зьнянацку, так што ты і ведаць ня будзеш, што жыў і быў нечага варты для сабе і для іншых, а жонка і дзеці па табе плачуць, бо ведаюць, што ты растраціў свае гады бяз розуму, як курыца, якая ніяк не памірае і тады, калі ёй адсячэш галаву. Амэрыканец пытаецца, што зьмянілася ў тварах людзей, а я яму кажу, што ня ведаю, але я і сам гэта заўважыў, яны зрабіліся нейкія прыгажэйшыя і ўрачыстыя, а ён тады пытаецца, чаму ж яны забіваюць адны адных, калі яны такія ўрачыстыя. Я бачу, што ў яго не хапае тэмы для артыкулу, а напісаць ён яго ня можа, бо ведае загадзя, як бы ён яго пісаў. Я кажу яму, хай меней зазірае ў твары людзей, калі ён іх не разумее, хай глядзіць на рэчы, як я, калі прыехаў у Амэрыку, разглядаў нэонавыя рэклямы і зь іх спрабаваў зразумець, што гэта за краіна. Я дастаю з кішэні цыгарэты, бачыш гэта, кажу яму, вось цыгарэты, якія вырабляюць у Сараеве, а ведаеш, чаму ў іх пачак увесь белы, ён пахітаў галавой, белы таму, што больш няма дзе друкаваць надпісы на пачках. Ты зараз падумаеш, што мы бедныя і няшчасныя, бо ў нас нават на цыгарэтах нічога не напісана, падумаеш так, бо ня ўмееш глядзець. Бяру я і разгортваю той пачак, я ведаю, што ўнутры ён ня белы, што, магчыма, гэта вывернутая абгортка ад дзіцячага мыла, а можа, гэта кавалак кінаафішы, ці, можа, частка рэклямы абутку. Мне і самому цікава, што там усярэдзіне, я заўсёды гляджу і дзіўлюся, цікава і амэрыканцу, хоць ён і ўяўленьня ня мае, што я раблю. Разгарнуў я пачак і ледзь ня ўпаў. Унутры бліснула абгортка «Мальбара», таго старога сараеўскага*, амэрыканец вылупіў вочы, я вылаяўся, ня ведаю, што яшчэ яму сказаць. Што б я ні сказаў, ён, такі, як ён ёсьць, падумае, вось жа дурны народ, вывернуць абгортку ад цыгарэтаў навыварат, а пасьля разгортваюць пачак, каб пабачыць, якія яны купілі цыгарэты. Як у іх навыварат пачкі ад цыгарэтаў, гэтак і ўсё астатняе ў іх навыварат, і тое, што кажуць, і тое, што думаюць, і тое, што робяць. Я ўжо пашкадаваў, што наагул нешта гэтаму амэрыканцу казаў, лепш бы я сказаў яму, што мы няшчасны бяззбройны народ, у які страляюць зьвяры-чэтнікі, і што ад бедаў і нягодаў мы ўсе павар'яцелі. Ён бы так і напісаў, а я ні перад сабой, ні перад ім не выглядаў бы дурнем.

У Амэрыцы людзі ў магілы спускаюцца ў ліфтах, таму ў іх усё так і ёсьць. Калі б чэтнікі напалі на Пітсбург або нейкі іншы горад, яны б усе разам у ліфце спусьціліся пад зямлю. І ня ведалі б ні што за нягода іх спасьцігла, ні што яны пакінулі наверсе. Калі глядзіш на ўсе тыя дзесяцімэтровыя рэклямы, ты і ня можаш ведаць, што ёсьць сараеўскае Мальбара, а што ня ёсьць, ня можаш ведаць якая бяда загнала нябожчыка Расіма ў магілу, або чаму ён ратаваў тых яўрэяў, або чаму Саламон Фінцы ўратаваў яго, або што было зь ягоным тварам у цесьце ў пякарні нябожчыка Эдхема на Вэрбані, якую відаць, зь любых могілак адкуль ні зірні.
Спампаваць фрагмент
Падпісвайцеся на нашу рассылку