Сяргій Жадан
Інтэрнат
Студзень 2015-га. Данбас.
Малады настаўнік плануе перавезці пляменніка дамоў са школы-інтэрната на другім канцы горада. Ён падзелены паміж двума бакамі збройнага канфлікту. Школа, у якой застаўся хлопчык, трапіла пад абстрэл – у ёй ужо небяспечна. Вяртанне дамоў ператвараецца ў выпрабаванне…
Сусветна вядомы ўкраінскі пісьменнік Сяргій Жадан з неверагодным эмацыянальным напружаннем у сваім творы апісвае, як знаёмае асяроддзе за кароткі час ператвараецца ў жудасную карціну. Гэта - гісторыя пра няскораных людзей, якія супрацьстаяць страху і разбурэнню.
Пераклад Наталкі Бабінай

купіць кнігу

— Паедзь, забяры яго, — крычыць стары.
— Яе сын, — адклікаецца Паша ў адказ, — хай сама і забірае.
— Ён твой пляменнік, — нагадвае стары.
— І што?
— Ён мой унук.
І ўсё гэта не выключаючы тэлевізара. Тэлевізара ён не выключае нават ноччу. Ён у іх як вечны агонь: гарыць не столькі для ўцехі жывых, колькі ў памяць пра памерлых. Стары глядзіць прагноз надвор'я так, нібы там павінны згадаць яго імя. Калі прагноз заканчваецца, нейкі час сядзіць, быццам не верыць пачутаму. Паша тэлевізар не глядзіць, асабліва апошні год, калі навіны проста палохаюць. Сядзіць у сваім пакоі за сталом, заваленым падручнікамі, не вытрымлівае, падымаецца з канапы, выходзіць на вуліцу. Стары абарочваецца на гук, канапа пастрэльвае спружынамі, як сухія галінкі ў скаўцкім вогнішчы. Мэбля ў доме старая, але жывучая: цяперашніх гаспадароў напэўна перажыве. Сястра прапаноўвала хаця б перацягнуць крэслы, але Паша адмахваўся. Якое перацягнуць, казаў, гэта, казаў, як падцяжкі твару ў семдзесят гадоў рабіць: можна, вядома, але лепш узяць болесуцішальнае. Сястра апошнім часам амаль не з'яўлялася, то і пра перацягванне ніхто больш не згадваў.
Паша любіў гэты дом, жыў тут усё сваё жыццё, збіраўся жыць далей. Яго пабудавалі нямецкія палонныя, адразу пасля вайны. Гэта быў даволі прасторны будынак на дзве сям'і. Другая вуліца ад чыгуначнай станцыі, густазаселены прыватны сектар, у якім жылі пераважна станцыйныя рабочыя. Увесь іх пасёлак і будаваўся вакол станцыі: яна, падобная да чорнага ад паравознага дыму сэрца, што прапампоўвае кроў навакольных яроў і лесапалос, давала працу, яна ж давала і надзею. Нават цяпер, калі дэпо стаяла пустое, як басейн, з якога спусцілі ваду, і ў майстэрнях жылі хіба што ластаўкі і бамжы, жыццё ўсё роўна трымалася чыгункі. Проста цяпер не было працы. Чамусьці менавіта ў рабочых пасёлках праца знікае ў першую чаргу. Майстэрні прыкрылі, і ўсе разышліся па сваіх справах, пахаваліся па цесных дварах з перасохлымі ад спякотнага лета калодзежамі і паграбамі, усе запасы ў якіх заканчваліся яшчэ да Каляд.
Хоць вось Пашу скардзіцца грэх: які-ніякі бюджэт­нік. Так-так, думае Паша, выходзячы на вуліцу і пры­чыняючы за сабой абабітыя бальнічнымі коўдрамі дзверы, які-ніякі бюджэт, які-ніякі бюджэтнік. Снег у двары ружова-сіні, адлюстроўвае вечаровае сонца і неба, цямнее сваімі глыбокімі порамі. Востры на дотык, аддае сакавіцкай вадой, прыкрывае сабою глейкую чорную зямлю, так што адразу ясна, ніякіх прагнозаў не трэба: зіма будзе цягнуцца доўга, усе паспеюць прызвычаіцца, змучыцца і змірыцца. А калі змірацца, тады і пачнецца нешта іншае. А пакуль свет нагадвае снежны камяк у цёплых руках: растае, сцякае вадой, аднак чым далей, тым халаднейшымі робяцца далоні, усё менш у іх цёплага руху, усё болей ледзяной застыласці. Вада, нават талая, застаецца забойчай, сонца тоне ў складанай сістэме вадзяных люстэркаў і адбіткаў, адагрэцца ім ніхто не паспявае: адразу ж пасля абеду, пасля вохкіх гудкоў, што вісяць над станцыяй, пачынаецца змярканне, ад чаго імгненна знікае пачуццё адлігі, прападае падманлівае адчуванне цяпла.Паша абыходзіць дом, раз­моклай сцежкай прабіраецца паміж дрэвамі. Дом яны ўсё жыццё дзялілі з нейкім працаўніком чыгункі. Палова дома належала яму, палова — дружнай Пашавай сям'і: тату, маме, Пашу, сястры. Гадоў пятнаццаць таму, калі яшчэ ўсе жылі разам, чыгуначны працаўнік сваю палову спаліў. Паспелі патушыць. А вось адбудоўвацца чыгуначны працаўнік не захацеў — пайшоў на станцыю, сеў на цягнік ва ўсходнім кірунку і назаўсёды знік з іх жыцця. Спаленую палову дома проста абвалілі, пабялілі сцяну, жылі далей. Вонкава дом нагадваў палавінку хлеба на крамнай паліцы. Стары заўсёды так і купляў — палавінку, каб не плаціць лішняга. І каб не заставалася лішняга. Жыццё на станцыі навучыла.
Чорныя дрэвы ў снягах, вострыя галіны на фоне чырвонага неба — за плотам пачынаецца вуліца, белыя суседскія будыначкі, дзе-нідзе жоўтыя апельсіны электрычных агнёў, сады, агароджы, коміны, з якіх паднімаюцца дымы, быццам гэта стомленыя мужчыны стаяць і размаўляюць на марозе, выпускаючы з лёгкіх цёплы студзеньскі дух. Вуліцы пустыя, нідзе нікога, толькі на станцыі час ад часу счапляюцца вагоны, металам аб метал, нібыта нехта перастаўляе жалезную мэблю. І яшчэ з поўдня, з боку горада, цэлы дзень, з раніцы, цяжкія адзінкавыя выбухі — то больш інтэнсіўна, то радзей. Рэха высока разыходзіцца ў паветры, акустыка ўзімку перакручаная, цяжка дакладна зразумець, адкуль ляціць, дзе падае. Свежае паветра, пах сырых дрэў, напружаная цішыня. Так ціха бывае толькі тады, калі ўсе змаўкаюць і пачынаюць слухаць. Паша лічыць да ста і ідзе назад. Дзесяць. Учора ўвечары было шэсць. За той жа час. Цікава, што скажуць у навінах?
Застае старога на кухні. Той стаіць схіліўшыся ля стала, збірае сваю старую спартыўную торбу.
— Далёка? — пытаецца Паша.
Хоць што пытацца: ясна ж, па малога збіраецца. Дэманстратыўна кідае ў торбу газету (як можна пера­чытваць прачытаныя ўжо газеты? гэта ж як чытаць разгаданыя крыжаванкі), акуляры (Паша заў­сё­ды сварыцца з ім за гэтыя акуляры — тоўстае шкло, вы­крыў­ляюць усё канкрэтна, ты лепш сонцаахоўныя насі, раіць старому, усё роўна нічога не бачыш), пенсійнае пасведчанне (калі пашанцуе — праедзе бясплатна), пацёрты, як марскі камень, мабільнік, выпраная насоўка. Стары сам мые і прасуе свае насоўкі, не перакладае гэта на дачку, не жадае. Раз на месяц становіцца да прасавальнай дошкі, старанна водзіць па шэрых ад часу хустачках, быццам высушвае абясцэненыя банкноты. Паша яму ўвесь час прыносіць папяровыя сурвэткі, але стары і надалей карыстаецца сваімі насоўкамі, даўняя звычка, яшчэ з часоў працы ў станцыйнай канторы, калі папяровых сурвэтак проста не існавала ў прыродзе. Ды і непапяровых таксама. Мабільнікам стары карыстацца амаль не ўмее, але ўвесь час цягае з сабой — пабіты корпус, зацёртая зялёная кнопка. Рахунак яму папаўняе Паша, сам ён так і не навучыўся. Вось цяпер старанна ўсё складае, корпаецца ў торбе, маўчыць абражана: з ім робіцца ўсё больш складана ўжывацца, немажліва ні пра што гаварыць, крыўдзіцца як дзіця. Паша праходзіць да пліты, п'е проста з чайніка. Калодзежы летам высахлі, з крана піць страшна: хто ведае, што там у трубах цяпер плавае. Таму ваду кіпяцяць, абмінаюць вадаёмы. Стары не адгукаецца, корпаецца ў кішэнях.
— Добра, — кажа Паша, — з'езджу, забяру.
Але стары так проста не здаецца. Дастае газету, разгортвае, згортвае, складае ў чатыры разы, засоўвае назад у торбу. Жоўтыя сухія пальцы нервова ламаюць газетную паперу, на Пашу ён нават не глядзіць, горбіцца над сталом, хоча нешта даказаць, ваюе з цэлым светам.
— Ты пачуў? — кажа Паша. — Паеду, забяру.
— Не трэба, — адказвае стары.
— Сказаў жа, забяру, — трохі нервова паўтарае Паша.
Стары дэманстратыўна дастае сваю газету і выхо­дзіць. Рэзка адчыняе дзверы, якія вядуць у вітальню, — паласа мяккага святла ад тэлевізара падае ў цёмны калідор. Потым рэзка зачыняе іх за сабой, быццам замыкаецца знутры ў пустым халадзільніку.

ДЗЕНЬ ПЕРШЫ

Студзеньская раніца доўгая і нерухомая, як чарга ў лякарні. Ранішні холад на кухні, грыфельны змрок за акном. Паша падыходзіць да пліты, адразу ж ловіць саладкаваты пах газу. У Пашы ён заўсёды асацыюецца з бадзёрым ранішнім прабуджэннем. Кожную раніцу, збіраючыся на работу, пакідаўшы ў партфель вучнёўскія сшыткі і падручнікі, выбірацца на кухню, дыхаць салодкім газам, піць моцную гарбату, заядаючы яе чорным хлебам, пераконваць сябе ў тым, што жыццё ўдалося, пераканаўшы, бегчы на працу. Гэты пах суправаджае яго ўсё жыццё, у яго нават апетыту няма, калі выпадае прачынацца не дома, бракуе хатняй ранішняй пліты, якая пахне прагарэлымі фаеркамі. Паша вызірае ў акно, разглядае чорны снег і чорнае неба, садзіцца за стол, трасе галавой, намагаючыся прыйсці ў сябе. Шэсць раніцы, студзень, паня­дзелак, яшчэ адзін дзень без працы.
Бярэ з падаконніка сшыткі, гартае, тут жа кладзе на­зад, устае, праходзіць па калідоры, зазірае ў пакой. Стары спіць у крэсле, з экрана да яго спрабуе дакры­чац­ца хтосьці заліты крывёю, але дарэмна: гук стары выключыў яшчэ з ночы, яго зараз не дастанеш, хоць як крычы. Паша на імгненне затрымліваецца, глядзіць на кроў. Той, што крычыць, таксама пераводзіць позірк на Пашу і крычыць ужо яму: не выключай, паслухай, гэта важна, цябе гэта таксама тычыцца. Але Паша хутка знаходзіць пульт, цісне, нібы пасту з цюбіка, вялікую чырвоную кнопку, кідае пульт на стол і выходзіць на вуліцу, асцярожна, каб не разбудзіць старога, прычыняючы за сабой дзверы. Але дзверы ўсё роўна трывожна рыпяць у ранішніх прыцемках, стары ў пакоі адразу ж прачы­наецца, знаходзіць пульт і моўчкі ўключае тэлевізар, у якім адбываецца нешта жудаснае, тое, што тычыцца ўсіх. А Паша ўжо набліжаецца да станцыі.

* * *

Нешта не так, думае ён, нешта тут не так. Ніводнай жывой душы, ніводнага голасу. Нават лакаматываў не чу­ваць. Нават гандлю няма. Цёмна-сіні снег падцякае вадой, надвор'е амаль плюсавое, але неба ў аблоках, віль­гаць вісіць у паветры, часам пераходзячы ў ледзь адчувальны дождж, далей на рэйках стаіць туман, і ў гэтым тумане не чуваць ні галасоў, ні крокаў. Рана яшчэ, думае Паша напружана, проста яшчэ рана. На поў­дні, там, дзе пачынаецца горад, таксама стаіць падаз­роная цішыня, без выбухаў, без разарванага павет­ра. З-за рага выязджае аўтобус. Паша з палёгкай выдыхае: транс­парт працуе, усё ў парадку. Проста яшчэ рана.
Вітаецца з кіроўцам, той з апаскай уцягвае галаву ў каўнер скуранкі. Праходзіць па пустым салоне, са­дзіцца каля левага акна. Потым не вытрымлівае, пера­саджваецца да правага. Кіроўца з тою ж апаскай на­зірае за ўсім гэтым у люстэрка, нібы баіцца прапусціць нешта важнае. Калі Паша перахоплівае яго погляд, кіроўца адварочваецца, запускае рухавік, цягне рычаг каробкі перадач. Пакрыўджана храбусціць жалеза, аўтобус кранаецца з месца, кіроўца робіць кола пашаны ў пустым тумане, станцыя застаецца ззаду. У такіх аўтобусах нябожчыкаў возяць, чамусьці думае Паша. Спецыяльныя такія аўтобусы з чорнай стужкай уздоўж борта. Цікава, там месцы для пасажыраў ёсць? Або ўдаве на труну трэба садзіцца? І куды я такім катафалкам даеду?
Аўтобус мінае адну пустую вуліцу, затым наступную. Далей павінен быць вулічны базар, дзе пенсіянеркі штодня прадаюць нешта мёрзлае. Аўтобус паварочвае, аднак ніякіх пенсіянерак, ніякіх мінакоў. Паша ўжо і разумее, што сапраўды нешта не так, нешта здарылася, аднак робіць выгляд, быццам усё ў парадку. Не панікаваць жа, сапраўды. Кіроўца старанна адво­дзіць погляд, гонячы катафалк скрозь туман і ваду. Трэба было навіны паглядзець, ці што, нервуецца Паша. А галоўнае — цішыня пасля ўсіх гэтых дзён, калі неба на поўдні, над горадам, нагадвала распаленую на агні арматуру. Ціха і пуста, быццам усе селі на начны цягнік і выехалі. Засталіся толькі Паша з кіроўцам, але і яны праязджаюць два пабудаваныя на пясках шматпавярховікі, потым аўтабазу і выкатваюцца з пасёлка. Доўгая тапалёвая алея выводзіць на трасу, таполі выглядаюць з туману, як дзеці з-за бацькоўскага пляча. Недзе там, наверсе, ужо рухаецца сонца, недзе яно ўжо напэўна з'явілася, хоць яго і не відаць, але яно ўсё роўна адчуваецца. А больш не адчуваецца нічога. І Паша асцярожна разглядае ўсю гэтую вільгаць вакол, спрабуючы зразумець, што ж ён прапусціў, што хацеў растлумачыць яму той заліты крывёю тып з тэлевізара. Кіроўца асцярожна абмінае халодныя ямы, дацягвае да трасы, паварочвае направа. Аўтобус пад'язджае да прыпынку, спыняецца, як звычайна, — тут заўсёды хтосьці падсаджваецца. Але, відаць, не сёння. Кіроўца, хутчэй па звычцы, нейкі час стаіць не зачыняючы дзверы, потым азіраецца на Пашу, нібы просячы ў яго дазволу, дзверы зачыняюцца, аўтобус рушыць далей, набірае хуткасць і выкочваецца проста на блокпост.
— Тваю маму, — толькі і кажа кіроўца.
Блокпост забіты вайскоўцамі: стаяць за бетоннымі блокамі, пад растрапанымі дзяржаўнымі сцягамі, моўчкі глядзяць у бок горада. Колькі разоў ён праяз­джаў гэтае месца за апошнія паўгода, з таго часу, як сюды пасля кароткіх жорсткіх баёў вярнулася дзяржаўная ўлада? Выбіраючыся ў горад ці вяртаючыся дадому, на станцыю, трэба было кожны раз чакаць праверкі дакументаў, інакш кажучы — чакаць непрыемнасцей. Хоць Пашу зазвычай прапускалі моўчкі, без пытанняў: мясцовы, з прапіскай усё ў парадку, дзяржава да яго прэтэнзій не мае. Паша прывык да абыякавых поглядаў, да спакойных, механічных рухаў сілавікоў, да чорных пазногцяў, да таго, што трэба аддаць пашпарт з прапіскай і чакаць, пакуль твая краіна чарговы раз пераканаецца ў тваёй законапаслухмянасці. Байцы моўчкі аддавалі дакументы, Паша запіхваў пашпарт у кішэню, імкнучыся ні з кім не сустракацца позіркам. Дзяржаўныя сцягі размывала дажджамі, фарбы бляклі, раствараючыся ў шэрым восеньскім паветры, як снег у цёплай вадзе.
Паша глядзіць у акно, бачыць, як міма пралятае джып, абцягнуты цёмным жалезам. З джыпа вы­скок­ваюць трое з аўтаматамі. Не звяртаючы ўвагі на рэйсавы катафалк, бягуць у натоўп, які збіваецца наперадзе. Байцы стаяць, перакрыкваюцца, вырываюць адзін у аднаго біноклі, разглядаюць трасу перад сабой, напружваюць чырвоныя ад дыму і бессані вочы, аб­рам­леныя глыбокімі маршчынамі. Але траса пус­тая, пустая настолькі, што гэта палохае. Звычайна па ёй пастаянна хтосьці рухаецца. Нават нягледзячы на тое, што горад ужо доўгі час амаль у поўнай аблозе, і кола вакол яго пастаянна сціскаецца, у горад і назад усё роўна хтосьці ўвесь час прарываўся гэтай адзінай дарогай. Пераважна вайскоўцы, якія падвозілі ў горад боепрыпасы, ці валанцёры, якія таксама пастаянна вывозілі адсюль, з поўначы, з мірнай тэрыторыі ў абложаны горад розны хлам, накшталт цёплай вопраткі або супрацьпрастудных сродкаў. Каму патрэбныя супрацьпрастудныя сродкі ў горадзе, які абстрэльваўся цяжкай артылерыяй і які вось-вось павінны былі здаць? Але гэта нікога не спыняла: цэлыя калоны і далей прарываліся з мацерыка да абложаных, часам цалкам прадказальна трапляючы пад абстрэлы. Хоць зразумела было, што горад здадуць, што дзяржаўныя войскі вымушаныя будуць сысці, забраўшы з сабой сцягі Пашавай краіны, і лінія фронту так ці інакш адсунецца на поўнач, да станцыі, а значыць, і смерць стане бліжэйшай на дзясятак кіламетраў. Але каго гэта хвалявала? Цывільныя таксама рашаліся і рваліся ў горад па раскалочаным асфальце. Вайскоўцы спрабавалі іх адгаварыць, аднак вайсковым тут ніхто асабліва не давяраў, кожны лічыў сябе самым разумным. Вось і пхаўся пад мінамёты па якую-небудзь даведку з пенсійнага фонду. Сапраўды, выбіраючы паміж смерцю і бюракратыяй, часам лепш выбраць смерць. Вайскоўцы злаваліся, часам перакрывалі пункт, але, як толькі абстрэлы сціхалі, перад блокам зноў шыхтавалася чарга. Даво­дзілася прапускаць.
А вось зараз на трасе зусім пуста. Падобна на тое, што там, у горадзе, сапраўды адбываецца нешта страшнае, нешта, што змагло спыніць нават маршрутчыкаў і спекулянтаў. І стаіць натоўп няголеных мужчын, лютых ад бессані і безвыходнасці, пасярод бетонных блокаў і калючага дроту, і ўсе крычаць адзін на аднаго, зганяюць адзін на адным злосць. І ад натоўпу ў бок іх аўтобуса аддзяляецца худы высокі баец, пад занадта вялікім шлемам ашалелыя вочы, ашалелыя, расплюшчаныя шырока-шырока, хутчэй за ўсё, ад страху, — і ён выкідвае наперад руку, маўляў, стаяць, не рухацца. Хоць яны і так не рухаюцца — стаяць, замерлі, затаіўшы дыханне. У аўтобусе раптам робіцца так шмат месца, і паветра робіцца такім разрэджаным, хапай яго не хапай — не надыхаешся. Баец падыходзіць да дзвярэй і гулка б'е далонню па металічнай паверхні. Аўтобус дае рэха, як затанулая субмарына, кіроўца трохі зарэзка адчыняе дзверы.
— Куда, блядзь? — крычыць яму баец і, згорбіўшыся, падымаецца ў салон. Ён вымушаны прыгнуцца, шлем напаўзае яму на вочы, і Пашу здаецца, быццам ён яго пазнае, хоць адкуль, адкуль? — думае Паша. А баец глядзіць нядобра, падыходзіць, папраўляе шлем, выцірае вочы рукой і крычыць Пашу ў твар: — Дакументы! Блядзь, дакументы!
Паша шукае па кішэнях, і кішэняў раптам робіцца так шмат, што ён у іх губляецца і не можа нічога знайсці, і дастае рознае смецце: то вільготныя сурвэткі, якімі раніцай працірае ў школе абутак, то раздрукаваныя тэмы ўрокаў, то паведамленне з пошты, што трэба зайсці забраць бандэроль. Так-так, думае Паша, спалохана гледзячы байцу ў твар, трэба ж забраць бандэроль, бандэроль, бандэроль. Забыўся, думае ён, і скура яго адразу робіцца мокрай і халоднай, нібы яго самога працерлі вільготнымі сурвэткамі.
— Ну? — крычыць баец, навісаючы.
І галоўнае: Паша зусім не можа зразумець, якой моваю той гаворыць. Паколькі словы з яго вырываюц­ца так рвана і ломана, што ў іх ні інтанацыі, ні акцэнту, проста выкрыквае нешта, як выкашлівае прастуду. Павінен гаварыць на дзяржаўнай, панікуе Паша, дзяржаўнай, месяц назад тут стаяла частка аднекуль з Жытоміра, яшчэ смяяліся з таго, як ён слізгаў з мовы на мову. Яны, не яны? — ліхаманкава вагаецца Паша, гледзячы ў злыя вочы, у якіх адбіваецца ўвесь яго страх.
— Забыўся, — адказвае Паша.
— Што? — не верыць баец.
Кіроўца падхопліваецца, не ведаючы, як быць, бегчы або стаяць на месцы. І Паша таксама не ведае, як быць, і думае: ну як жа так, як жа так?
Тут на вуліцы раздаецца крык, крык такі рэзкі, такі доўгі, такі дзікі, што баец уздрыгвае, паварочваец­ца і бяжыць на крык, адштурхоўваючы кіроўцу. Той падае на сваё крэсла, але хутка зноў падрываецца на ногі і выскоквае ўслед за байцом. І Паша таксама выскоквае, і ўсе яны падбягаюць да натоўпу, які раптам змаўкае і расступаецца. І вось тады з поўдня, з-за далягляду, з горада, адрэзанага аблогай, быццам з нябачнай паветранай ямы, пачынаюць вывальвацца мужчыны. Па адным, па двое, цэлымі групамі, яны цяжка ўсплываюць з-за лініі далягляду і рухаюц­ца сюды, у бок маўклівага і насцярожанага натоўпу. Ледзь прыкметныя там, на даляглядзе, яны паступова павялічваюцца, растуць, як цені пасля абеду. Ужо ніхто не глядзіць у бінокль, і не крычыць ніхто, нібыта ўсе баяцца спалохаць гэтую працэсію, якая павольна запаўняе сабой трасу, расцягваючыся ўжо на сотні метраў. Мужчыны ідуць размерана, аж здаецца, што нікуды не спяшаюцца, але адразу ж робіцца зразумела, што хутчэй ісці яны проста не могуць: надта змучаныя, надта цяжка даюцца ім гэтыя апошнія некалькі сотняў метраў. Але ісці трэба, вось яны і ідуць, не спыняюцца, набліжаюцца ўпарта, рухаюцца на свой сцяг, падымаюцца да блокпаста з даліны, нібы пасажыры, якіх знялі з рэйсавага аўтобуса за безбілетны праезд. І тут час быццам паскараецца, і ўсё адбываецца так хутка, што ніхто не паспявае ні спалохацца, ні парадавацца. Першыя ўжо падыходзяць да запэцканых фарбай бетонных блокаў, а там на даляглядзе з'яўляюцца ўсё новыя і таксама спускаюцца ўніз, выбіраюцца на поўнач, да сваіх. І чым бліжэй яны падыходзяць, чым больш выразнымі робяцца іх твары, тым цішэй робіцца вакол. Паколькі цяпер відаць вочы тых, хто падыходзіць, і ў вачах гэтых нічога добрага не ўбачыш — толькі змучанасць і мароз. І дыханне ў іх такое халоднае, што ад яго нават пара не падымаецца. Чорныя ад бруду твары, яркія бялкі вачэй. Шлемы, чорныя падзёртыя шапачкі. Вакол шый заматаныя шэ­рыя ад цаглянага пылу хусткі. Зброя, паясы, пустыя кішэні, мяшкі за плячыма, чорныя ад алівы рукі, запэцканыя бітай цэглай і размоклым чарназёмам чаравікі. Першыя, ужо падыходзячы, углядаюцца ў твары з папрокам і недаверам, так, нібы ўсе тыя, хто тут стаіць і чакае іх, у чымсьці вінаватыя, што ўсё павінна быць наадварот: яны, тыя, хто прыйшоў, мелі б стаяць тут, пад нізкім студзеньскім небам, і глядзець на поўдзень, за далягляд, дзе няма нічога, акрамя бруду і смерці. І вось першы падыходзіць да ўмацаванняў, і раптам выкідвае ўверх кулак, і пачынае крычаць, быццам лаючыся на багоў за дрэнныя паводзіны. Праклінае, пагражае, злуецца, слёзы цякуць па твары, робяць яго чысцейшым. Натоўп расступаец­ца яшчэ шырэй, і тыя, што прыходзяць, змешваюцца з тымі, хто стаіць, быццам брудная рачная вада змешваецца з празрыстай марской. Натоўп ужо не змяшчаецца паміж халоднымі блокамі, а той, які прыйшоў першым, усё стаіць пасярод натоўпу і гарлае штосьці аб несправядлівасці і помсце, і што горад здалі, пакінулі, разам з усімі, хто там жыве, не ўтрымалі, адступілі, аддалі ў чужыя рукі, вылезлі з пасткі. І добра тым, хто вылез, а як быць тым, хто застаўся там, на расстраляных вуліцах? Як быць з імі? Хто іх адтуль забярэ? Што ж мы, крычыць ён, не апускаючы кулакоў, кінулі, збеглі, пакінулі горад? Як жа так? Хто будзе за гэта адказваць? Алежка, крычыць, Алежка, напарнік мой, я яго нават прыкапаць не паспеў, не паспеў адцягнуць у снег, ляжыць згарэлы на запраўцы. Каму я яго пакінуў? Хто яго выцягне? Хто? — крычыць ён і пагражае кулаком дажджавой хмары. Але нехта, хто прыйшоў пазней, праціскаючыся міма, проста б'е яго па галаве, маўляў, заткні рот, без цябе дрэнна. І вось тады раптам пачынаюць гаварыць усе: хтосьці распытвае, хтосьці адказвае, кагосьці цягнуць грэцца, кагосьці абмотваюць старой прагарэлай коўдрай... А потым раптам на пост выходзіць яшчэ адна група, цягнучы на плячах насілкі, і на тых насілках ляжыць нехта такі рваны і акрываўлены, што Паша толькі адводзіць вочы, а нейкі афіцэр пачынае крычаць, каб падагналі хуткую, хоць якая тут можа быць хуткая? Насілкі забіраюць тыя, у каго больш сіл, і цягнуць іх у аўтобус, давай, крычаць кіроўцу, заводзь, завязеш яго на станцыю. Паша думае, што гэта наогул найлепшы варыянт — вярнуцца зараз дадому, і таксама робіць крок да аўтобуса, але каля дзвярэй ужо стаіць вайсковец і, нават не азіраючыся, адпіхвае Пашу, той толькі бачыць, як насілкі асцярожна перадаюць унутр, Паша заўважае зліплыя валасы і цукровую беласць косткі, так, быццам разрэзалі дыню, вывернуўшы яе салодкія вантробы, заўважае зведзеную сутаргай руку, што ўчапілася ў насілкі, трымаючыся за іх так моцна, як толькі трымаюцца за жыццё.
Аўтобус спрабуе развярнуцца, але вакол калышац­ца натоўп, усе крычаць і перашкаджаюць, перашка­джаюць і крычаць, а крычаць, каб не перашкаджалі. У рэшце рэшт хтосьці дае каманду, натоўп зрушваецца і паўзе ўбок, аўтобус разварочваецца і знікае за рогам. Пашу адціснулі на ўзбочыну, ён неяк беспарадна спрабуе выбрацца адтуль, хтосьці кліча яго з-за спіны, закурыць дай, звяртаецца да яго баец без шлема са срэбным брудным валоссем. Няма, кажа яму на гэта Паша. А што ёсць? — не адпускае яго баец, Паша аўтаматычна лезе ў кішэню і дастае свой пашпарт.

* * *

Паша стаіць на ўзбочыне, разбітай тракамі і коламі грузавікоў, і спрабуе ўспомніць, дзе ён ужо бачыў такія пальцы. Зведзеныя сутаргай, нежывыя пальцы, якія хапаюцца за жыццё. І адразу ж успамінае: тыдзень таму, апошні вучэбны дзень. Усяго тыдзень таму, усё як цяпер: свежы вецер, бледнае студзеньскае сонца. Яго хтосьці кліча са школьнага калідора, ён выходзіць, настаўнікі заганяюць дзяцей назад у класы, тыя адразу ж кідаюцца да вокнаў, глядзяць, што там адбываецца. Паша зазірае назад да сваіх, так, крычыць, усім ціха, зараз буду, але яго ніхто не слухае, міма Пашы прабягае дырэктарка, цяжка гайдаючыся сваім хворым целам. Паша бяжыць за ёй, яны выходзяць на школьны ганак, спыняюцца. Каля школы стаіць джып з вайскоўцамі, замест нумара — баявы лозунг, белым па чорным, Паша ў лозунгах асабліва не разбіраецца, таму хто такія — не надта разумее. Можа, дабравольцы, можа, гвардыя. Сцяг над джыпам такі ж, як і на іх школе. Значыць, улада не змянілася.
Вайскоўцы заклапочана бегаюць, нехта адзвоньва­ецца, старэйшы падыходзіць да дырэктаркі, цвёрда бярэ яе пад локаць, адводзіць убок, нешта холадна кажа. Паша ловіць урыўкі фраз, вайсковец не столькі просіць дазволу, колькі ставіць умовы. Не, кажа вайсковец, нельга, не ў іншае месца, менавіта тут, менавіта да вас, мы вас абараняем, у рэшце рэшт, тэлефануйце куды хочаце, хоць у Кіеў. Дырэктарка асядае ў свой чорны афіцыйны касцюм, шарэе тварам і ад гэтага адразу старэе. Хоча запярэчыць, але не рашаецца. Азіраецца на Пашу, нібы просіць у яго падтрымкі, але вайсковец, праходзячы міма Пашы, пляскае яго па плячы, і ад гэтага пляскання з Пашавага настаўніцкага пінжака сыплецца крышаная школьная крэйда.
Затым да школы пад'язджае старая карычневая «таб­летка», колеру размоклага гаспадарчага мыла, і з яе пачынаюць выносіць параненых. Бяруць іх на плечы, як мяшкі з таварам, насілак, падобна, няма, цяжка падымаюцца па сходах, праходзяць у пусты гулкі калідор. Паварочваюць направа, аблепленымі глінай берцамі адчыняюць дзверы першага ж кабінета. Гэта значыць, кабінета ўкраінскай мовы. Гэта значыць, Пашавага кабінета. Кабінета, дзе Паша вучыць дзяцей. Кладуць параненых проста на падлогу, паміж парт. Паша забягае следам, адразу ж адпускае дзяцей, тыя спалохана пера­ступаюць праз свежую кроў, таўкуцца ў калідоры, Паша таксама выходзіць у калідор і крыкам разганяе клас: дадому, крычыць, давайце дадому, няма чаго тут стаяць. Крычыць па-руску, як і заўсёды ў калідоры, па-за класам. Пасля гэтага нясмела прыадчыняе дзверы. У класе пахне брудам і крывёй, снегам і зямлёй. Байцы заносяць у клас коўдры, нейкія цёплыя рэчы, рассоўваюць парты, расцягваюць параненых у розныя куты.
У клас заходзіць яшчэ адзін баец, цягне на плячы кулямёт, не вымае з рота цыгарку. Чорныя валасы, цёмныя і ад гэтага недаверлівыя вочы, пыл уеўся ў маршчыны на твары, Паша бачыў такі толькі ў шахцёраў, якія вярталіся наверх. Суха аглядае параненых, заўважае Пашу, ківае, вітаецца, гаворыць з каўказскім акцэнтам. Блытае мовы, але спрабуе гаварыць ветліва, быццам яму моцна залежыць, паверыць яму Паша ці не. Некаторыя словы адразу ж перакладае з рускай на ўкраінскую, стараецца, як на экзамене. Добра, кажа, настаўнік, не бойся, не аддадзім тваю школу, абаронім, кажа. Будзеш і далей вучыць дзяцей.
— А гэта хто? — ківае кулямётчык на партрэты.
— Паэты, — адказвае Паша няўпэўнена.
— Добрыя? — сумняваецца кулямётчык.
— Мёртвыя, — кажа Паша на ўсялякі выпадак.
— Правільна, — смяецца кулямётчык, — добры па­эт — мёртвы паэт.
Акуратна адчыняе акно, ставіць кулямёт на пад­аконнік. Нібы хоча яго праветрыць. Паша збірае са стала сшыткі, кідае ў заплечнік і, ужо сыходзячы, чап­ляецца поглядам за параненага, якога паклалі пад фарбаванай батарэяй: дзве варсістыя коўдры з ужо заскарузлымі плямамі крыві, зверху стары зацяганы спальнік, тварам павярнуўся да сцяны, відаць толькі даўно не мытыя валасы і даўно не голеная шыя, разрэзаны рукаў ваеннай курткі ляжыць тут жа, паміж бінтамі відаць брудная скура, пасечаная дробнымі драпінамі, аголеная левая далонь выбіваецца з-пад спальніка. Як быццам пасажыр агульнага вагона пад раніцу выпроствае руку з-пад чыгуначнай коўдры, што аблягае яго соннае нерухомае цела, паўтараючы заломы каленяў і западзіну жывата, як плашчаніца паўтарае форму цела Хрыстова, і галізна паношанага мужчынскага цела рэзка выдзяляецца паміж клункаў і цёплага адзення, кінутага на суседнія лавы. Так і тут, думае Паша, худая бледная рука, пакрытая рэдкімі валасамі, выглядае так ненатуральна на фоне пафарбаванай летам школьнай падлогі, на фоне парт і дошкі, і гэтая рука хапаецца за спальнік, хапаецца, баючыся яго адпусціць, нібы спальнік — гэта тое апошняе, што звязвае яе з жыццём. Паша нейкае імгненне не можа адарваць погляду ад доўгіх чорных пальцаў, парэзаных і пабітых, з блакітным бензінавым адценнем, але тут са двара ўлятае свежы зімовы вецер, страсае аконную раму, кулямётчык паспявае яе перахапіць, Паша ўспамінае, дзе ён, і хутка выходзіць у школьны калідор, адразу ж трапляючы ў абдымкі дырэктаркі.
— Павел Іванавіч, Павел Іванавіч, — плача яна, хапаючы яго за руку, — як жа гэта? Скажыце ім, хай сыхо­дзяць.
Яна нават плача фальшыва, раптам ловіць сябе на думцы Паша. Яна зусім не ўмее плакаць, думае Паша, проста не ведае, як гэта робіцца. І смяяцца таксама не ўмее.
— Скажыце ім, — яна і далей звяртаецца да Пашы на «вы», нібы да кандуктара ў трамваі, — скажыце, хай сыходзяць.
— Да-да, — супакойвае яе Паша, — скажу, абавязкова скажу.
Адводзіць яе ў дырэктарскую, дапамагае сесці, вы­ходзіць, прычыняе за сабой дзверы. Нейкі час стаіць пад імі, слухае, як дырэктарка імгненна супакойваецца, падбірае соплі, дастае тэлефон, кудысьці тэлефануе, скандаліць у слухаўку.
— Давайце без мяне, — шэптам кажа Паша і ідзе дадому.
Вайскоўцы стаяць на ганку, паляць. Заходзячы ў шко­лу, старанна выціраюць чаравікі аб чыстую анучу. Кроў адціраецца кепска. Але адціраецца.

* * *

На вільготным ветры востра адчуваеш пахі. Ад тых, хто прыйшлі з поўдня, патыхае гарэлым, быццам яны доўга сядзелі ля вогнішча. Паветра адразу ж напаўняецца цяжкім пахам мокрага адзення. Іх робіцца ўсё больш, хтосьці адразу рухаецца далей, у бок станцыі, хтосьці грузіцца ў джып, камусьці дапамагаюць забрац­ца ў кузаў грузавіка. Месца не хапае, адзін з байцоў, прахо­дзячы, чапляе Пашу цвёрдай бронекамізэлькай, Паша курчыцца, робіць адзін крок назад, на ўзбочыну, потым яшчэ адзін — высокі чаравік расціскае снег уперамешку з жоўтай глінай, затым яшчэ адзін крок, потым яшчэ.
— Вы б не заходзілі туды, — чуе Паша.
Ён паварочваецца на голас: побач стаіць чалавек, цёмная куртка вольфскін, горныя чаравікі, заплечнік пад ноўтбук, старанна дагледжаная шчаціна — гля­дзіць іранічна, нават паблажліва. Гаворыць упэўнена, хоць, калі прыглядзецца, можна заўважыць, што падбароддзе трохі замалое, а вакол рота капрызныя маршчыны — падобна, ён і шчаціну адпускае, каб здавацца брутальнейшым, чым на справе. На выгляд яму гадоў пяцьдзясят, і Пашу аглядае, як малодшага па званні. Так пасажыры, якія едуць з самага пачатку, глядзяць на тых, хто падсаджваецца дарогаю: нібы і квіткі ёсць ва ўсіх, але дадатковыя гадзіны, праведзеныя ў купэ, надаюць незразумелай перавагі. Яго зваць Пітэрам, так ён і кажа — Пітэр — даволі прыстойнай рускай, не хаваючы, зрэшты, акцэнту.
— Лепш не заходзьце туды, — ківае ў бок кювета, — без нагі застаняцеся. І наогул давайце адсюль сыхо­дзіць, яны цяпер адзін аднаго страляць пачнуць са злосці.
Разварочваецца, пачынае прабірацца праз натоўп. Паша азіраецца, бачыць унізе густую снежную кашу, кідаецца ўслед за Пітэрам.
Прапіхваюцца падалей ад блокпаста, натоўп робіцца не такім густым, Пітэр абачліва абмінае групу вайскоўцаў, якія злосна нешта адзін аднаму даказваюць, пераступае праз параненых, пакладзеных проста пасярод дарогі на коўдры і старыя цывільныя паліто. Паша ідзе за ім, крок у крок, намагаючыся не гля­дзець у вочы вайскоўцам. У дзяцінстве ён так праходзіў міма вулічных сабак: галоўнае не глядзець ім у вочы, паглядзіш — адразу адчуюць чужога. Да вайскоўцаў Паша так і не прывык за гэтыя некалькі месяцаў, заўсёды іх абыходзіў. Калі перапынялі каля станцыі і штосьці распытвалі, суха адказваў, гледзячы суразмоўцу за плячо. А тут іх столькі, і ад іх усіх ідзе незразумелы пах — бруду і жалеза, а яшчэ тытуню і пораху. Паша з асцярогаю абыходзіць чарговую групу, заўважае, як недаверліва глядзяць на яго байцы, паскарае крок, наганяе Пітэра. А той падыходзіць да старога сіняга «форда», акружанага вайскоўцамі. Байцы расклалі на капоце самапальную карту з прамаляванымі ад рукі сцежкамі і пазначанымі чырвоным алоўкам вышынямі. Карта пад дажджом раскісла і нагадвае заліты віном абрус у прывакзальным рэстаране. Пітэр праціскаецца паміж вайскоўцамі, кагосьці ляпае па плячы, камусьці, не адрываючы погляду ад карты, цісне руку, адразу ж бярэцца спрачацца, во­дзіць акуратным ружовым пазногцем па разлезлай карце, крычыць у запале. Але байцы таксама крычаць і таксама водзяць па карце сваімі пальцамі — чорнымі і прамерзлымі, не згаджаюцца з Пітэрам. У рэшце рэшт адзін з іх, відаць, старэйшы, невысокі, моцна збіты, з коратка стрыжаным сівым вожыкам на галаве, плюе, нацягвае на свой вялікі чэрап чорную спартыўную шапачку, перакідае за плячо аўтамат і дае ўсім каманду грузіцца. Высокі стары баец, худы і сутулы, зграбае карту, садзіцца за стырно. Побач з ім садзіцца сівы, у спартыўнай шапачцы. Усе астатнія пакуюцца ззаду. Пітэр нейкім чынам упіхваецца разам з імі, хоць яго, наколькі можна зразумець, ніхто не запрашае, але ён усё роўна неяк упіхваецца і нават спрабуе зачы­ніць за сабой дзверцы, але раптам нешта ўспамінае, высоўваецца на вуліцу і крычыць Пашу:
— Ну, вы едзеце? Колькі вас чакаць? Давайце сюды!
Паша ад нечаканасці палохаецца і бяжыць да «форда». Але ззаду сядзяць, здаецца, чацвёра байцоў, і паколькі ўсе яны ў бронекамізэльках, то здаюцца асабліва шырокімі і масіўнымі. Ну і Пітэр, вядома, ён таксама займае месца, і як яны там усе змяшчаюцца — цяжка зразумець. Паша нерашуча топчацца на асфальце, але Пітэр не здаецца:
— Давайце, давайце, — крычыць, прызыўна пляскаючы па сваім худым сцягне, абцягнутым чорнай джынсавай тканінай.
Так і едуць: наперадзе гарбаты кіроўца і каман­дзір, які ўпарта нешта спрабуе разглядзець у кавалках карты, ззаду — байцы ў бронекамізэльках, Пітэр, а на каленях у яго — Паша. Пашу няёмка, ён ніколі не ся­дзеў на чужых каленях, хіба што дзіцём. Байцам таксама няёмка за Пашу. Западае маўчанне, чуваць толькі, як глуха пастукваюць адна аб адну бронекамізэлькі.
«Форд» павольна коціцца па трасе, абганяючы бяс­концую вераніцу вайскоўцаў, якія ад блокпаста выбіраюцца ў бок станцыі. На іх машыну аглядаюцца з на­дзе­яй, аднак бачаць колькасць пасажыраў і расчаравана адварочваюцца. Але ехаць прыходзіцца нядоўга: пры ўездзе ў пасёлак кіроўца забірае ўправа, цісне на газ, «форд», пакідаючы глыбокія, як надрэзы, каляіны ў жоўтым снезе, пад'язджае да матэльнага паркінга. Па­шу выштурхваюць першым, за ім на вільготнае паветра выбіраюцца астатнія пасажыры.
Двухпавярховы будынак, над галоўным уваходам шыльда «Парадыз». У правым крыле кафэ, у левым — аўтамыйка, па цэнтры — уваход на рэцэпцыю. Вокны другога паверха павыбівала выбуховай хваляй, гаспадары зацягнулі выбітыя шыбы плёнкай. Уверсе, на даху, тырчыць тэлевізійная талерка, прабітая ў адным месцы асколкам, падобная да ранішняга сланечніка, павернутага на ўсход, у бок сонца.
Паркінг забіты тэхнікай і машынамі — цяжкія «кра­зы», неразмытненыя легкавушкі з польскімі нумарамі, купа пабітых і пашкоджаных аўтамабіляў — без лабавога шкла, з пасечанымі дзверцамі, з адарванымі капотамі. Наводдаль стаіць цэлы танк, завалены зверху бруднымі каляровымі рэчамі. На брані ляжаць, прыматаныя вяроўкамі, коўдры і спальнікі, сумкі, горныя заплечнікі, хтосьці нават раскладушку з боку прысабачыў. Каля кафэ стаіць натоўп вайскоўцаў — паляць, крычаць, спра­чаюцца. Тыя, што прывезлі Пашу, таксама напраўляюцца да гурту. Пітэр скептычна аглядае шыльду.
— Парадыз, — кажа, усміхаючыся. — Хутчэй першае кола пекла. Ну, вы ідзяце? — кідае ён у Пашаў бок і ідзе да ўсіх.
Паша не прыдумляе нічога лепшага, як пайсці следам. «Чаму я за ім іду?» — думае ён, ідучы. «Чаму я наогул яго слухаю?» — пытаецца ён сам сябе, спра­бую­чы не згубіць у натоўпе дбайна нястрыжаны хаер Пі­тэра. Праштурхоўваецца паміж вайскоўцаў, захо­дзіць у кафэ.
Некалькі сталоў, барная стойка, за стойкай, уверсе, нейкія паляўнічыя трафеі: чучала фазана, рогі аленя, нават нечая адсечаная галава. Пашу здаецца, што гэта галава сабакі, хоць ён можа і памыляцца. Збоку дзверы прыбіральні, з другога боку, на сцяне, — плазма. За сталамі ніводнага вольнага месца, вайскоўцы сядзяць, глядзяць у тэлевізары самі на сябе. За стойкай стаіць жанчына, глядзіць на кліентаў з нянавісцю, але нянавісць у яе нейкая стомленая, ды і сама яна нейкая памятая і недафарбаваная, у сэнсе валасы ў яе жоўтыя з чорнымі каранямі, нібы на палях па выпаленай леташняй траве прабіваюцца свежыя сёлетнія сцяблінкі. За спінай у яе, на паліцах, стаіць кола і горкамі ляжаць шакаладкі. Перад ёй цямнее сушаная рыба. А ўсё галоўнае жанчына дастае аднекуль з глыбіні, з-пад заваленага рыбай цяжкага прылаўка. Дастае і разлівае. Усе гавораць адначасова, мала слухаючы і пастаянна перабіваючы іншых, і пах ад сушанай рыбы стаіць такі цяжкі, нібы тут трэці дзень развітваюцца з нябожчыкам.
Спампаваць фрагмент
Падпісвайцеся на нашу рассылку
Made on
Tilda