Альгерд Бахарэвіч
Апошняя кніга пана А.
«Я зайздрошчу дзецям. Ім дазволена верыць у казкі, а нам не. Больш за ўсё на свеце дарослыя любяць казкі, але людзям сорамна ў гэтым прызнацца», — кажа герой новай кнігі Бахарэвіча. Каб сплаціць доўг крэдытору, пісьменнік-даўжнік піша казкі — і цэлы месяц кожны вечар чытае іх бессаромным дарослым. З кожным днём казачны свет апавядальніка робіцца ўсё больш рэальным, а рэальнасць, у якой адбываецца дзея, пачынае ўсё больш ператварацца ў казку — так што ўрэшце мяжа між фантазіяй і явай канчаткова сціраецца.
Бахарэвіч у «Апошняй кнізе пана А.» зноў расчыняе дзверы ў свой мастацкі свет: так падманліва знаёмы нам з навакольнай штодзённасці і так дзівосна нерэальны, трывожны, чароўны і страшны.

У продажы — з 12 чэрвеня
Папярэдні заказ — з 8 чэрвеня
Вось жа, некалі я пазычыў дзесяць тысяч даляраў у аднаго багатага купца. Сума не падавалася мне нейкаю празьмерна значнаю, я спадзяваўся вярнуць яе ў належны тэрмін, рупліва працуючы і адкладаючы штомесяц частку свайго заробку. З дапамогай гэтай пазыкі думаў я набыць маленькі дом з садам, за дваццаць кілямэтраў ад МКАДу, і пасяліцца там з добрай жаною і будучымі дзеткамі, і дажыць адмераны мне час у ціхай працы і ўдумлівай творчасьці, між старых кніг і вечнай Вагнэравай музыкі, пад шумлівымі дрэвамі і нязрушным небам, на сваёй зямлі.
Што праўда, ні жанчыны з салодкім дыханьнем, ні ружовых шчакатых дзетак ад яе я пакуль ня меў, і дом, які я прыгледзеў па абвестцы ў сеціве, быў файным утульным лецішчам, зусім не прыстасаваным да маркотных, марозных зімаў — ды я быў пэўны, што варта толькі пачаць увасабляць сваю сьціплую мару, як яна сама сьцежкаю выведзе ў належным напрамку і дасьць мне ўсё, што я сабе пажадаў. Бо ці не было гэта мінімумам, на які мае права спадзявацца любы чалавек, што ўжо спускаецца паволі з узгорка свайго веку ў даліну нябыту? Большага ў лёсу я прасіць не зьбіраўся.
Купец, да якога я зьвярнуўся, меў выдавецкі бізнэс, даволі пасьпяховы — мне заўсёды здавалася, што ён адчувае да мяне дзіўную павагу, і хоць наўпрост ён ніколі не хваліў мяне, але па нейкіх камэнтарах у сацыяльных сетках, па тым, як ён пазіраў на мяне падчас фуршэтаў, па ягоных ухвальных намёках, якія ён дазваляў сабе ў размовах з маімі знаёмымі, я адчуваў, што ён лічыць мяне разумным і таленавітым чалавекам, зь якім варта мець справу.
Ня буду хаваць, такое адчуваньне мяне цешыла — кожнага разу, думаючы пра яго, я вырастаў ва ўласных вачах і падаваўся сам сабе асобаю, зь якой лічацца іншыя, і гэта прымушала мяне самога ўсё менш і менш лічыцца зь імі. Так, гэта было прыемна і хвалявала мяне ўсё мацней — і я сам не заўважыў, як звыкся з думкаю, што значу для купца больш, чым нехта з маіх калегаў; я наўмысна выклікáў гэтую думку, каб адчуць ад яе ўкол задавальненьня; я пачаў шукаць у кожным ягоным слове і кожным зьяўленьні на публіцы знакі таго, што ён насамрэч мой прыхільнік, што ён увесь час вядзе са мной паважную, хоць і завочную размову — нібы мы зь ім узвышаліся над галовамі ўсіх астатніх і гаварылі бяз словаў, і ён слухаў, а я гаварыў, і гэта прымушала мяне верыць у сваю значнасьць.
Калі я ўпершыню прыйшоў да яго ў офіс, у кабінэце не было нікога, толькі нейкі хлопчык сядзеў на заваленай дакумэнтамі канапе, ледзь зьмяшчаючыся між папераў, і разглядваў кнігу. Відавочна, гэта быў сын купца, і я спытаўся ў яго, што ён такое чытае.
«Пра сьмерць», — сказаў ён сур'ёзна.
Я міжволі ўсьміхнуўся, як на маім месцы зрабіў бы любы дарослы, пабачыўшы дзіця, што з сур'ёзным выглядам удае зь сябе філёзафа. І пры гэтым падумаў, што мой сын ніколі ня будзе сядзець у пыльным офісе з нуднай і страшнай кнігай у руках — не, я буду даваць яму кнігі пра жыцьцё, вясёлыя і яркія гісторыі, ад якіх ён будзе сьмяяцца і марыць, і адкрываць сьвет, і перажываць галавакружныя прыгоды, якія ніколі не напаткаюць яго ў сталым веку, і пачувацца шчасьлівым у тую пару, калі шчасьце прэ з усіх пораў.
«Ці не зарана табе чытаць такія кнігі?»
«Не», — сказаў ён, гледзячы на мяне без усьмешкі.
«Тады пачытай мне», — папрасіў я, але ён раптам раздражнёна скінуў кнігу з каленяў, быццам мая просьба ператварыла яе ў нудную рэч, зь якой хлопчык ня ведаў, што рабіць.
Я падняў кнігу і пабачыў, што гэта і праўда выданьне для дзяцей. Дзіцячая кніга пра сьмерць. Я і не здагадваўся, што існуюць такія кнігі.
«Цікава, — сказаў я. — Значыць, ты ўжо ведаеш, што такое сьмерць?»
«Так».
«І што?»
Ён адвярнуўся, я быў яму непрыемны. І тады я зразумеў, што хлопчык наўрад ці ўмее чытаць. Ён проста разглядваў карцінкі. А я яму перашкодзіў.
«Хочаш, я табе патлумачу?»
Не чакаючы адказу, я падышоў да стала ягонага бацькі, растапырыў указальны і сярэдні пальцы і паставіў іх на самым краі. Атрымаліся дзьве нагі.
«Усё мае свой пачатак і свой канец. І стол, і я, і твой бацька. І гэты пакой. І горад, дзе мы жывем. І твая кніга — у ёй жа ёсьць першая і апошняя старонка? І ты таксама маеш пачатак і канец. Уяўляеш?»
Ён пахмурна назіраў за мной — малы на канапе паміж дзьвюх горак з рукапісаў, брашураў, накладных, дамоваў і актаў, ён сядзеў там, як кароль на папяровым троне і, здавалася, зусім мяне ня слухаў. Колькі ж яму было гадоў? Я заварушыў пальцамі, раз-два, раз-два, дзьве ножкі, што вырасьлі з маёй рукі, рушылі па стале, крок за крокам.
«Глядзі, вось ідзе чалавечак. Ён яшчэ толькі пачаў свой шлях. Гэта ты. Да самага канца стала яму яшчэ так доўга. Так шмат усяго яшчэ можа здарыцца па дарозе. Цікавага, вусьцішнага, нуднага, цудоўнага, рознага. І там, дзе цудоўнае і файнае, чалавечку, вядома, хацелася б прыпыніцца і застацца. Але ён ня можа. Трэба ісьці. Ён ня можа спыніцца і перастаць перабіраць ножкамі».
Я пераставіў пальцы на самую сярэдзіну.
«А гэта я. Вось я ўжо колькі прайшоў. І таксама не магу спыніцца. Іду і іду. І мы з табой ведаем, што стол, па якім мы ідзем, не бясконцы. Калі мой чалавечак дойдзе да канца — што зь ім здарыцца? Ён жа ня можа перастаць ісьці».
Я запытальна павярнуўся да хлопчыка, але той моўчкі глядзеў на мяне, проста ў твар, а зусім не на пальцы, якімі я адчайна варушыў, каб прыцягнуць яго ўвагу.
«Ну падумай. Добра, я табе падкажу. Чалавечак у… У… У-па-дзе».
Я паказаў, як чалавечак ляціць у бездань, проста на лямінат офіснай падлогі. Ляціць і роспачна дрыгае нагамі. А потым я схаваў руку за сталом і сказаў:
«Вось. Быў, ішоў, і няма. А за ім крочаць па стале жыцьця іншыя чалавечкі. І яны будуць ісьці яшчэ доўга, і ў іх усё будзе цудоўна, і пакуль яны дойдуць да канца, яны пасьпеюць стаміцца, і ім зусім ня будзе страшна падаць, бо нарэшце яны змогуць адпачыць пасьля такой доўгай і цяжкай дарогі».
Я ўздыхнуў і ўсьміхнуўся. Я быў горды сабой, я й ня ведаў, што маю такі талент: простымі словамі і яркімі вобразамі тлумачыць малым дзецям складаныя пытаньні быцьця. І яшчэ я падумаў, што майму будучаму сыну пашанцуе — яго бацька зможа расказаць яму пра жахлівае так, каб не спужаць, а гэта ў наш час многага варта. А яшчэ я падумаў, што сам мог бы напісаць сваю дзіцячую кнігу пра сьмерць, дзе героямі былі б мае два пальцы, а месцам дзеяньня — звычайны стол. Проста і з густам, разумна і пазнавальна. Такая кніга зацікавіла б ілюстратараў і мела б посьпех. Галоўнае, не расказваць нікому пра сваю ідэю.
Дзьверы адчыніліся, і ў пакой увайшоў сам купец. Ён быў вельмі зьдзіўлены, пабачыўшы мяне, і сардэчна паціснуў мне руку.
«Не чакаў пабачыць вас тут… Вы ўжо пазнаёміліся? Гэта мой сынуля».
«Так, вядома, мы пазнаёміліся, — сказаў я, хоць мне і ў галаву не прыйшло пацікавіцца ў хлопчыка, як яго завуць. — І нават пагаварылі пра сьмерць, праўда?» — павярнуўся я да хлопчыка, які боўтаў нагамі, седзячы на канапе. Ён скурчыў брыдкую грымасу, і я, падміргнуўшы — бо што мне заставалася рабіць — зноў узяў у рукі ягоную кнігу.
«Мне прынесьлі яе ўчора, — сказаў купец. — Цікава прыдумалі гэтыя швэды. У нас нікому б не прыйшло ў галаву напісаць дзіцячую кнігу пра такое».
«Цікава, — пагадзіўся я. — Цікава тое, які ўсё ж доўгі шлях прайшло чалавецтва. Некалі дзіця было абсалютна бяспраўным, яго лічылі проста маленькай копіяй дарослага, ад няўдалых копіяў імкнуліся пазбаўляцца — і гэта нікому не падавалася пачварным. Потым дарослыя прызналі дзіця недачалавекам, нейкім непаўнавартасным варыянтам саміх сябе. Лічылася цалкам нармальным пужаць дзяцей гвалтоўнай сьмерцю, нячыстай сілай, божай карай, каб яны не заміналі дарослым жыць і не парушалі парадку і арганізаванасьці грамадзтва. А цяпер дзеці прызнаныя людзьмі, маюць усе правы, абароненыя ўсімі магчымымі законамі, грамадзтва стаіць на варце іх інтарэсаў — і вось гэтыя шчасьлівыя дзеці мусяць думаць пра ўласную сьмерць! Сьмерць, за якой няма ні кары, ні выхаваўчай мэты, ні сэнсу, проста распад, сьведчаньне марнасьці нашага існаваньня, і ня важна, малы ты або дарослы, ты памрэш, з тым і жыві. Жорстка? Так. Прынамсі, больш жорстка, чым калі-кольвечы ў гісторыі».
Купец выслухаў усё гэта зь вялікай увагай і, як мне падалося, зь ня меншай пашанай — і я зноў адчуў, што не дарэмна жыву на зямлі.
«Так, вы, безумоўна, маеце рацыю, — сказаў купец. — Калі прыйдзе час, дзеці самі ва ўсім разьбяруцца, а наўмысна навязваць ім веды, якія множаць трывогі і кепскія сны, ня варта. Калі дзіця не пытаецца пра штосьці само, значыць, час для пытаньняў яшчэ не прыйшоў. Ня так даўно мы былі на пахаваньні майго дзядзькі. І на хаўтурах сынуля папрасіў мяне патлумачыць, што здарылася. Забаўна… Мне давялося зымправізаваць, але, ведаеце, у мяне няблага атрымалася… "А што такое сьмерць?" — спытаў сын. Я задумаўся, а потым паглядзеў на стол, на якім якраз прыбіралі посуд… І зрабіў вось што».
Купец падышоў да свайго працоўнага стала і паставіў на яго край два пальцы правай рукі. Сярэдні і ўказальны.
«Я паставіў на край стала два пальцы, так што атрымаліся дзьве ножкі. І ножкі затупалі наперад. Вось так…»
Купец заварушыў пальцамі. Раз-два, раз-два. Пальцы паволі пайшлі ад аднаго краю да другога, а ён працягваў расказваць:
«…І тады я сказаў сыну: вось чалавечак, які толькі што нарадзіўся і пачаў жыць. Стол — гэта яго жыцьцё, ад краю і да краю. І чалавечак ідзе наперад, ён ня можа ня йсьці. Нехта прайшоў толькі пару крокаў, а нехта хутка ўпадзе, бо прайшоў увесь стол, а спыніцца ня можа. Сынуля глядзеў, як зачараваны. Я паказаў, як чалавечак падае. І тады малы як заплача… "Яму страшна, гэтаму чалавечку! — закрычаў ён. — Чаму ты ня выратуеш яго, татка? Ты ж можаш, я ведаю!" Мы з жонкай ледзь яго супакоілі. І ўсё ж я падумаў, што гэта неблагая ідэя: вось так тлумачыць дзецям канцовасьць усяго жывога. Нават ня ведаю, як гэта прыйшло мне ў галаву. Усяго два пальцы і стол з аб'едкамі ад рытуальнай вячэры… Чыстая імправізацыя. Так што, як бачыце, натхненьне наведвае ня толькі паэтаў, бардаў і мастакоў, але і нас, купцоў, слуг Мамоны…»
«Сапраўды, каб патлумачыць, што такое сьмерць, нам хапае ўласнага сьмяротнага цела», — хутка прамовіў я, схаваўшы руку ў кішэню, і з горыччу пачаў разглядваць разьвешаныя па сьценах дыплёмы, якія купец атрымаў за ўдзел у самых розных конкурсах і кірмашах.
«Якія разумныя і пры гэтым дасканала сфармуляваныя словы», — сказаў купец, і мяне зноў агарнула хваля асалоды ад ягонае пахвалы. У пакой увайшла прыгожая, але нейкая празьмерна хударлявая жанчына і забрала хлопчыка, гэта была жонка купца, ён прадставіў мяне ёй, але яна не зьвярнула на мяне асаблівай увагі.
«Я зайздрошчу дзецям, ім ёсьць што чытаць, — купец нарэшце ўсеўся за свой стол і гэтым адразу ж нагадаў мне пра мэту майго візыту. — Ім дазволена верыць у казкі, а нам не. Больш за ўсё на сьвеце дарослыя любяць казкі, але людзям сорамна ў гэтым прызнацца. Як абысьці забарону, калі ты сам яе прыдумаў?»
«Мне здавалася, дарослыя любяць нон-фікшн».
«Нон-фікшн — гэта казка, у якую Бог дазваляе верыць даросламу чалавеку, — сказаў купец. — Гістарычны нон-фікшн — казка, бо кожны гісторык выдумляе сваю Гісторыю. Нон-фікшн па біялёгіі, хіміі, анатоміі — казка, бо большасьць з нас, прафанаў у гэтых сур'ёзных галінах, успрымае такія кніжкі менавіта як казкі: клеткі, мікробы, часьціцы, элемэнты, злучэньні, органы — хіба гэта не героі казак, хіба яны дзейнічаюць ня так, як пэрсанажы захапляльных аповедаў, і хіба мы ставімся да іх інакш, чым людзі мінулых стагодзьдзяў — да пачвараў, эльфаў, гномаў і вядзьмарак?»
«Можа быць», — сказаў я.
«Мы чытаем пра ўласныя страўнікі і мазгі — але мы ня можам усьвядоміць, што ўнутры нас такое адбываецца бяз нашай волі, усё гэта ірацыянальна, нам патрэбная казка, казачнае мысьленьне, каб зразумець навуковыя адкрыцьці, — захапіўшыся, працягваў купец. — А кнігі пра палітыку? Гэта спроба пазабаўляць сябе цмокамі і людажэрамі, прывідамі будучымі і мінулымі. Дый біяграфіі вялікіх людзей і скандальных зорак — у аснове сваёй казкі і нішто больш, бо кожны біёграф — казачнік, а часьцей нават проста хлус».
І зноў прыемнае адчуваньне апанавала мяне — бо я быў перакананы, што купец ні з кім больш не абмяркоўвае такія рэчы, што я адзіны, каму ён давярае свае інтэлектуальныя развагі. Дый з кім яму яшчэ пагаварыць — купец з купцом размаўляе пра купецкае… Дамовы, правы, сумы, заробкі, прыбытак. Ну, часам, вядома, яны размаўляць яшчэ і пра грошы, у тыя рэдкія хвіліны, калі не размаўляюць пра грошы, а калі яны не размаўляюць пра грошы, яны гавораць пра штосьці інтымнае, напрыклад, пра грошы, і нават калі некаму зь іх заманецца пагаварыць не пра грошы, яны пачынаюць прыкідваць, колькі гэта будзе каштаваць.
«Прабачце, — сказаў купец. — Вядома, вы прыйшлі сюды не для таго, каб выслухоўваць мае дылетанцкія развагі пра рэчы, у якіх купцы нічога ня кемяць. Ваш візыт мяне ўсхваляваў, я нават забыўся прапанаваць вам выпіць. Кавы, гарбаты? Ці, можа быць, віскі?»
«Дзякуй. У мяне да вас просьба…»
«Слухаю, — сказаў купец. — Паспрабую зрабіць для вас усё, што ў маіх сілах».
«Я хацеў бы пазычыць дзесяць тысяч даляраў, — сказаў я з годнасьцю. — На год. Віскі, калі ласка. Бязь лёду».
Ён зьдзівіўся яшчэ больш, але ягоная павага да мяне была ня менш вялікай, а пляны, якія я адразу ж агучыў, скарылі яго сваёй шляхетнай і нявіннай прастатой. Ён пазычыў мне грошы пад зусім не драпежніцкі працэнт, і неўзабаве я купіў сабе драўляны дом з маленькім садам і калодзежам, на ўскраіне вёскі, дзе жылі толькі старыя, якія перасоўваліся па вуліцы так сьмешна і няўклюдна, нібы замест ног у іх былі нечыя скурчаныя, здранцьвелыя пальцы.
Год быў няўдалы; сайт, для якога я пісаў, нечакана адмовіўся ад вялікіх тэкстаў і засяродзіўся на падкастах і відэаблогах, і я страціў працу. Зрэдку мне ўдавалася сям-там падзарабіць, ды толькі ўсё гэта былі капейкі, якіх хапала хіба што на хлеб. Адкладваць грошы ніяк не ўдавалася, а потым і тое, што засталося, сышло на надзённыя патрэбы. Часам я сустракаў купца на імпрэзах і фуршэтах, на якія мяне ўсё яшчэ клікалі, часам чытаў ягоныя камэнтары і пасты; я бачыў, што з таго самага дня, калі я прыйшоў да яго ў офіс папрасіць аб пазыцы, нешта паміж намі незваротна зьнікла, нібы распусьцілася ў маёй просьбе — цяпер яна стаяла паміж намі, як суворы судзьдзя, цяпер яна гаварыла за нас.
Справа купца, між тым, квітнела, ён пашыраў яе, ён працаваў як апантаны, карыстаючыся ўсімі найноўшымі маркетынгавымі мэтодыкамі, і яна ўзносіла яго ўсё вышэй і вышэй, і вось ужо нават скептыкі загаварылі пра тое, што купец вярнуў айчыннаму кнігавыдавецтву колішні прэстыж. А купца ўжо бачылі ў таварыстве самых багатых і шляхетных людзей краіны. Ён нават пачаў займацца дабрачыннасьцю — верная прыкмета таго, што бізнэс ягоны быў на пад'ёме. На яго працавалі тры тузіны карэктараў, два тузіны рэдактараў, тузін перакладчыкаў, сто аўтараў упрошвалі яго аб супрацоўніцтве і дзьвесьце плацілі яму, каб ён выдаў іх пісаніну, трыста тутэйшых друкароў змагаліся за ягоныя замовы, а ён друкаваў кнігі ў Вільні і атрымліваў дыплём за дыплёмам.
А я гэтым часам штодня езьдзіў са сваёй убогай хаціны ў сталіцу, дзе спрабаваў знайсьці хоць якую працу і потым, змораны і галодны, з пакетам, поўным сабачай каўбасы, аўсянкі і таннага віна, вяртаўся дамоў. Таропкай хадою, ня ведаючы ні выходных, ні сьвятаў, я хадзіў на станцыю электрычкі і вяртаўся ўвечары ў свой стары дом, прагрэць які пры дапамозе печкі ніяк не ўдавалася, бо цяпло імгненна ўцякала скрозь стары дзіравы дах, як кожную раніцу ўцякала мая закіпелая каша праз край каструлі. І кожны мой крок па то занесенай сьнегам, то разьедзенай гразёю вясковай дарозе нагадваў мне, што да канца тэрміну засталося яшчэ на сэкунду менш, і кожная хвіліна, калі я нерухома ляжаў у ложку пад дзьвюма коўдрамі, вяртала мяне да таго стала і таго чалавечка, да марных спробаў ягоных спыніцца і застацца на сярэдзіне шляху — сьмеху вартых спробаў падмануць час. Але потым я ўскокваў і пачынаў бегаць па хаце, бо і пад коўдрамі мяне скоўваў холад, я бегаў і чакаў вясны, а зь ёй і дня разрахунку.
Калі я прыйшоў да купца ўвесну, ён ужо не выглядаў ні сардэчным, ні зьдзіўленым, хутчэй стомленым і засмучаным. З парога я прызнаўся яму, што не магу аддаць пазыку.
«Што ж, — сказаў ён, выслухаўшы мяне зь непранікальным тварам. — Я мог бы зьвярнуцца да дзяржавы, каб яна занялася вамі і пакарала за вашыя ляноту і легкадумнасьць…»
Я ня ведаў, што сказаць. Жах апанаваў мяне. Хоць дзяржава ўжо даўно не забівала нікога за ціхае слова, яна магла пазбавіць мяне свабоды. А свабоду я любіў больш за ўсё на сьвеце.
«Але я не люблю дзяржаву, — прамовіў купец, даўшы майму жаху ўвабрацца ў сілу. — Няма на сьвеце такіх купцоў, якія любілі б дзяржаву. Дзяржаву, што прымушае іх дзяліцца прыбыткам і ўсяляк замінае духу вольнага прадпрымальніцтва. Дзяржаву, што імкнецца кантраляваць кожны здабыты намі талер, а потым садзіць нас у турмы, варта нам усяго толькі аднойчы апярэдзіць свой час».
Ён дастаў напісаную мной расьпіску і пакруціў яе ў руках.
«Я мог бы папрасіць сваіх сяброў пакараць цябе».
Ён перайшоў на «ты» без папярэджаньня, ён паказваў мне, што мы маглі б перайсьці на «ты» ў зусім іншым, так бы мовіць, кантэксьце. Некалі ягонае «ты» магло б зрабіць мяне шчасьлівым, але цяпер яно біла мяне па шчоках.
«Але я не хачу быць жорсткім».
Я глядзеў на ягоны стол і бачыў бясконцыя палкí пальцаў, што рухаюцца ад краю да краю і абрынаюцца роўнымі шыхтамі ў бездань. Я ведаў, што пагаджуся на ўсё.
«Урэшце, я мог бы проста дазволіць табе прадаць тваю ўбогую хатку, — сказаў купец, уважліва разглядваючы мой твар. — Але ж ніхто ня купіць яе за такія грошы. Яе рэальны кошт — тысяч пяць, ня болей. Дый каму яна тут здалася? Табе папросту ня будзе дзе жыць, і ты прападзеш, згібееш, бо нікому тут не патрэбнае тваё мастацтва. Ты ведаеш гэта. І тады, гібеючы, ты зноў прыйдзеш да мяне. І зноў папросіш аб пазыцы. І ўсё паўторыцца».
Пальцы крочылі па стале, пальцы ў жалезных касках пярсьцёнкаў, пальцы ў бліскучых пазногцях, што адсьвечвалі, як латы старажытных вояў. Тысячы пальцаў: я бачыў іх, я чуў іхны тупат. Пальцы, жаночыя і мужчынскія, дзіцячыя і старэчыя, прамаршыравалі да краю стала і раптам замерлі, як па камандзе.
«Я прыдумаў, чым ты адплаціш мне за маю дабрыню, — сказаў купец па непрацяглым роздуме. — Прыдумаў яшчэ тады, калі ты толькі раскрыў рот, каб папрасіць у мяне пазыку. Ты будзеш пісаць для мяне казкі».
«Казкі? Але я ніколі не пісаў казак».
«Дык пачні! — сказаў ён і наліў сабе кавы. — Усё некалі бывае ўпершыню. Некалі ўпершыню ты абачліва прамаўчаў, хоць датуль прызвычаіўся гаварыць усё, што прыйдзе ў галаву — і ў гэты момант зрабіўся дарослым. Упершыню сам зарабіў сабе грошы на хлеб, упершыню лёг з жанчынаю, упершыню адчуў, што маеш сэрца ў тым месцы, дзе, як табе раней здавалася, была звычайная пустата. Упершыню зразумеў, што ты ня бог, а ўсяго толькі істота на дзьвюх нагах, што крочыць у бездань. Упершыню адчуў боль расстаньня і слодыч вяртаньня. Ці ты ня згодны са мной?»
Я быў змушаны прызнаць яго рацыю і схіліў галаву перад ягонай мудрасьцю. І ён ацаніў маю пакору.
«Кожны дзень цягам месяца ты будзеш пісаць для мяне па адной казцы. І кожны вечар ты будзеш прыходзіць да мяне і чытаць тое, што напісаў. І калі хоць адна казка ня будзе вартай таго даверу, якім я так шчодра ўзнагародзіў цябе — о, я знайду, чым пакараць неслуха і мантача за яго саманадзейнасьць. На цябе абрынецца ўся моц дзяржавы, усе законы нашага Справядлівага Ладу і ўся злосьць маіх партнэраў. Уся жорсткасьць маіх суворых сяброў. Дык не марудзь. Пачні ўжо сёньня. А заўтра роўна а дзявятай вечара я чакаю цябе ў маёй хаце. Вось адрас. І не спазьняйся!»
Я ўжо выходзіў зь яго кабінэта, калі ён паклікаў мяне. Я абярнуўся.
«І вось яшчэ адна ўмова. Кожная казка павінна пачынацца тымі самымі словамі…»
«Якімі?»
«Якімі? Вельмі простымі… Гэтыя словы мусяць дысцыплінаваць цябе».
Я цярпліва чакаў, стоячы на парозе. Здавалася, ён сам ня ведаў, што за пачатак мусіць быць у маіх яшчэ не напісаных казак. Ён думаў доўга, то хмурнеючы, то ўсьміхаючыся сам сабе, і твар ягоны то цямнеў, то сьвятлеў, быццам за акном мянялася надвор'е, хоць там з самага ранку сьвяціла сонца. І калі я трэці раз пераступіў з нагі на нагу, ён кінуў мне, як аб'едкі, запаветныя словы. І словы гэтыя гучалі так:
«Міласэрны Бог».
Спампаваць фрагмент
Падпісвайцеся на нашу рассылку
Made on
Tilda