Альгерд Бахарэвіч
Мае дзевяностыя
Дзевяностыя гады мінулага стагоддзя: такія нядаўнія і такія далёкія. Ці заслугоўваюць яны настальгіі? Якім быў горад Менск у тую раніцу беларускай незалежнасці? Што нас захапляла і што палохала, як мы адкрывалі сябе, як біліся, пілі, як любілі – і аб чым марылі? Альгерд Бахарэвіч, маладосць якога прыпала акурат на гэты "ліхі" час, спрабуе рэканструяваць яго ў сваёй новай, шчырай і наскрозь аўтабіяграфічнай кнізе. Апошнія канвульсіі СССР вачыма вучня сярэдняй школы, вольнае студэнцтва, літаратурная рэвалюцыя, беларускі панк-рок, драмы і камедыі прыватнага жыцця.

купіць кнігу
Мы сядзелі на праспэкце Машэрава

Кожнага разу, ідучы па гэтым нічым не выбітным пераходзе ў самым цэнтры сталіцы, на самай сярэдзіне вуліцы я міжволі запавольваю крок. Вось тут некалі я сядзеў, вось тут, дзе цяпер ступае мая баязьлівая пешаходная нага. Вось тут, проста на зэбры, мой азадак царсьцьвенна вазьляжаў проста на гарачым асфальце, і яму падпарадкоўваўся ўвесь грамадзкі, прыватны і ведамасны транспарт, якому заманулася выруліць у гэты час на адну з галоўных гарадзкіх вуліц.
Я сядзеў на праспэкце Машэрава.
Проста пасярод дарогі. І машыны стаялі перада мной і чакалі, калі я дадумаю, дадымлю цыгарэтай і падымуся.
Бо я сядзеў на праспэкце Машэрава.
Не ў турме (на праспэкце Машэрава няма ні­якай турмы, дый называецца ён цяпер зусім інакш: Пе­ра­можцаў) — а проста на праезнай частцы. Я быў вольны, як пусты плястыкавы пакет. Мяне мог зьдзьмуць толькі вецер. Гэта было ні з чым не па­раў­нальна: адчуваць голым азадкам гарачы асфальт распаленай гарадзкой артэрыі.
Вядома, я быў там не адзін, на тым пераходзе. Я не такі дурань, каб сядзець на праспэкце Машэрава адзін з голай дупаю і думаць там сваю думу. Нас там было чалавек сто, а мо і болей, і мы ладзілі акцыю пратэсту. Я ўжо ня памятаю, супраць чаго. Зьбіралі подпісы супраць падпісаньня нейкіх няпісаных законаў. Подпісаў мы не сабралі і пайшлі пратэставаць, а цяпер вось нават і ня ўспомніш, супраць чаго менавіта. Напэўна, у гэтым быў нейкі сэнс — пакуль мы там сядзелі. Ды гэта ўжо ўсё неістотна. Усё роўна законы былі няпісаныя, і іх падпісалі — і мы жывём там, дзе жывём. Ніхто яшчэ не прачынаўся ў іншай краіне, у ёй не заснуўшы.
Увогуле, на тую акцыю я трапіў дзякуючы Сьветцы. Шчыра кажучы, я быў у яе тады крыху закаханы. Настолькі крыху, што, каб давесьці ёй сваю адвагу, прый­шоў апоўдні на праспэкт Машэрава і нерашуча стаў каля таго самага сьветлафора. Закурыў і зрабіў выгляд, што мне абсалютна няма чым заняцца. Раз­важлівы студэнт чацьвёртага курсу ўва мне ўсё яшчэ трымаўся бардзюра, стаяў на ходніку жыцьця і ўмольваў ня слухацца галасоў з праезнай часткі. А яны ўжо былі там: тая Сьветка і яе знаёмыя. Гульня пачалася, яны ўжо зрабілі свой першы ход: селі ўпоперак вуліцы ў позах гэткіх сабе лянівых даўгалыгіх лётасаў. Сьветлафор удаваў, што не зьвяртае на іх увагі, і працягваў міргаць, быццам нічога не адбывалася. Рэгуляваць мёртвы рух і рата­ваць нас ад небясьпекі, якую сам жа сабе і прыдумаў.
А сьветлафор маёй разважлівасьці адчайна і бесьперапынна сьвяціў чырвоным. Аднак было позна.
«Што ты там маячыш, марачок?» — крыкнула мне Сьветка. Гэта таму, што на мне была паласатая байка, чорная зь белым. Як гэты пешаходны пераход, які мне, вось жа блін, трэба было перайсьці да канца. Я зразумеў гэта, толькі калі зрабіў першы крок з ходніку на праезную частку. Сьветка паляпала сябе па голых каленях — і я ўспрыняў гэта як загад, заплюшчыў вочы і нэрвовым подбегам кінуўся да іх. У самае пекла.
Я падышоў да Сьветкі, але яна не зьвярнула на мяне ніякай увагі. На яе каленях ужо ляжала нечая незнаёмая мне галава — і калі яна пасьпела туды ўскочыць? Я сеў побач: асфальт апякаў скуру нават праз тканіну джынсаў. Ён аказаўся нечакана пругкі і зблізку прыемна пах гарэлым хлебам: на такім пакрыцьці файна гуляць у футбол галовамі сваіх ворагаў. Я сядзеў і суцяшаў сябе тым, што адзін закон я ўжо парушыў. Сьвяшчэннае, засвоенае з маленства, запісанае ў гены крывавай кірыліцай Правіла Дарожнага Руху. Кажуць, што закон парушаць страш­на толькі першы раз — другім разам гэта ўжо звычна і лёгка.
Так мы сядзелі хвілін дваццаць, і за гэты час ніхто са мной нават не павітаўся, быццам я ўсё яшчэ стаяў там, каля сьветлафора. Быў сьляпучы летні дзень, побач са мной Паўлюк гучна і цярпліва тлумачыў мінакам на ходніку розьніцу паміж анархіяй і ахлакратыяй — бо людзі спыняліся, глядзелі на нас хто асуджальна, хто абурана, але большасьць зь ідыёцкімі ўсьмешкамі і без асаблівай варожасьці. Старэйшыя нават спрабавалі пра нешта спрачацца. Дакрычацца да нас было проста, і настрой у нас быў, што й казаць, прыўзьняты — мы адным махам перакрылі ім рух. Кіроўцы аўтобусаў не злаваліся, здаецца, ім нават падабалася, што можна выйсьці — пакурыць-разьмяцца. Гледачы чакалі, што будзе далей, — а мы проста стараліся пра гэта ня ду­маць. Мы зрабілі свой першы ход. Справа Палац спорту, зьлева фальшывыя менскія порцікі.
«Сьпёка», — сказаў нехта.
«Порткі здымі, астудзіся».
Ідэя ўсім спадабалася. Усе мае суседзі, дзяўчаты і хлопцы, сьцягнулі шорты і нагавіцы і пляснуліся азадкамі на гладкі асфальт, як на патэльню. Мы залямантавалі ад гэтага асфальтавага агню — а яны там, на ходніку, вырашылі, што мы крычым нейкія лёзунгі, і пачалі гадаць, што менавіта дзяруць нашыя маладыя глоткі.
«Хайль Гітлер… — выказаў вэрсію нехта зь мінакоў. — Гэта яны дзень нараджэньня свайго фюрэра сьвяткуюць».
«Дык у апрэлі ж», — засумняваўся хтосьці.
«А вы адкуль ведаеце?» — падазрона накінуліся на яго.
«На "Жыве Беларусь" не падобна…» — сказала цётка, якая ўвесь час глядзела на нас са спачуваньнем.
Мы рагаталі, як дурныя. Сотня апёкаў, што паселі на асфальце, як кураняты.
«Уставай, яйцы засмажыш!» — крычалі Паўлюку.
«Нічога. Спачатку пячэ, а потым прывыкаеш», — сказаў Паўлюк дужа патрыятычным голасам.
Мы працягвалі сьмяяцца і жартаваць нават тады, калі побач з Палацам спорту спыніліся адразу некалькі карычневых скрыняў на колах. Амон. Гамон. Яны былі бачныя здалёк, мы заўважылі б іх, нават не пазіраючы ў той бок. Канец набліжаўся, але мы не падавалі выгляду. Усе проста пачалі гаварыць і сьмяяцца гучней, а тым часам вусьціш падступала ўсё бліжэй да нашых горлаў. Істоты ў шлемах марудна пашыхтаваліся, сьмеш­на бегаючы вакол сваіх грувасткіх, непаваротлівых камандзіраў.
А потым надышла цішыня, правал, ажно вушы заклала, я і праўда нічога ня чуў: было такое адчуваньне, што ў белым пустым пакоі перастаў цікаць нейкі га­дзіньнік.
І раптам яны пайшлі проста на нас.
Пайшлі павольна, грукаючы ў свае дурацкія шчыты. Чорная лужына, што разьлівалася нам насустрач.
Яны глядзелі некуды паўзьверх нас, быццам мы не былі іхнай мэтай і іхнай здабычай, быццам яны ішлі нас вызваляць ад нечага, што было за нашымі сьпінамі. Мы працягвалі натужна сьмяяцца, усё цішэй і цішэй, а ўнутры быў такі холад, што мне здавалася, я зараз прымерзну да таго распаленага асфальту.
А потым мы пабеглі. І вось тады я ўпершыню зразумеў, што такое паніка.
Большасьць кінулася налева, у двары, там лягчэй было схавацца, а я чамусьці паскакаў у бок Палаца спорту. Страшна зрабілася — ня тое слова. Не азіраю­чыся, я дабег да нашай мірнай, закаванай у граніт ой-рэчанькі, і мне ўсё здавалася, што гэта не мае ногі тупаюць па зямлі, а я чую недзе ў хрыбце грукат жывых дручкоў па каменных шчытах. Перад вачыма міргаў сьветлафор: чырвоным і жоўтым, чырвоным і жоўтым. Мне падавалася, што я — кола. Апынуўшыся ля парапэта, я азірнуўся і пабачыў Сьветку, якая бегла за мной, але чамусьці зусім ня так хутка. На беразе мы змаглі нарэшце перавесьці дых і нават усьміхнуцца адно аднаму — і тут высьветлілася, што нас ніхто не зьбіраўся пакідаць у спакоі. Па траве за намі цяжка неслася ажно некалькі цёмных прастакутнікаў.
І тады мы са Сьветкай нібы па камандзе кінуліся ў тую сьлівовага колеру Сьвіслач. Сонца падміргнула і скочыла нам на плечы.
Вада была цёмная і цягучая, яна не любіла жывое. Тым ня менш родная рака ня стала нас тапіць адразу, тугая, тугадумная наша Сьвіслач. У суладным цяжкім рытме мы рухаліся да мёртвай зоны. Але й на тым беразе нас таксама чакалі. Там іх было яшчэ больш, гэтых чорных рыцараў, і яны спакойна сачылі за намі, ві­даць, такі ў іх быў загад: узяць усіх, хто сеў на асфальт, усіх галажопых, усіх, хто парушыў сьвятое Правіла Дарожнага Руху, усіх да апошняга.
Што ім замінала, дык гэта катамаран, белы, парэпаны прагулачны катамаран з парку Горкага, які нейкім чынам даплыў ажно сюды і цяпер бязладна боўтаўся на сярэдзіне нашай спакойнай ой-рэчанькі. У катамаране сядзелі хлопец зь дзяўчынай, і хлопец адчайна малаціў нагамі, спрабуючы як мага хутчэй пакінуць тэрыторыю не ягоных праблемаў. Але мы са Сьветкай мелі лепшы матор — страх. І таму не мінула і хвіліны, як мы дагналі тое плывучае дзіва і ўхапіліся за круглы, мокры борт.
«Мы канфіскуем судна, — весела сказала Сьветка, залазячы ім ледзьве не на калені. — Ідзем у нэўтральныя воды. Ногі прыбяры».
Яны нешта там пачалі пра тое, што мы, бля, пера­ку­лімся на...й, але катамаран толькі прысеў у ва­дзе, як купальшчык па малой патрэбе. Сьветка сагнала дзяўчыну, і ў чатыры нагі мы паплылі так хутка, як толькі былі здольныя. Здаецца, на беразе з нас сьмя­яліся — што на правым, што на левым. А можа, гэта шчыты так блі­шчэлі — жыцьцярадасна. Пэўне, мы і праўда выглядалі як клоўны: гэтая мая недарэчная байка-цяльняшка, і мокрая Сьветка, і двое нашых палонных у белым, парачка закаханых, што крыла нас па чарзе чыста марскімі мацюкамі.
Нас дагналі ўжо каля моста і паспрабавалі зача­піць крукам, але сьмех замінаў ім прыцэліцца, цягнуў іх саміх у ваду, сьмех хіліў іхныя шчыты ў сон, цягучы дзённы сон цёплай і бруднай Сьвіслачы, у яе зьліў, яшчэ ня вымыты абяцанай з ранку залеваю. А ў мяне — у мяне некалькі хвілін запар было пачуцьцё, што ў сьвеце нарэшце зьявілася месца, дзе мяне ніхто не дастане, месца, дзе можна ўратавацца.
Мая плывучая выспа.
«Страшна?» — пытаецца Сьветка. І я матляю галавой і ледзь ня падаю з нашага абкаканага качкамі карабля.
Ну што б яны нам зрабілі? — разважаю я спачатку ўголас, а потым сам сабе. Спачатку адвесілі б з тузін крэндзеляў кожнаму, і тым хлопцу зь дзеўкай таксама перапала б — проста так, за кампанію. А потым… Іхны штурмбанфюрэр пачаў бы нас абшукваць. Што б ён знайшоў? Толькі мокрыя майткі і абгарэлыя дупы, якія сёньня бачыў увесь горад — чамусьці гэта дужа нас забаўляла.
І сапраўды: яны ад нас адчапіліся. Пакідаючы акваторыю, мы бачылі, як згасаюць на мосьце іхныя шчыты, як яны зносяць з сабой на шлемах сонца сваёй гераічнай перамогі. З камянямі на нагах і мацюгамі ў вушах мы вырулілі да альтанкі і вылезьлі на бераг, па якім сюды і туды прагульваліся людзі, якім не было куды ўцякаць, а яны пра гэта ня ведалі. Мы ішлі ім насустрач і сьмяяліся, а потым купілі марозіва і піва, і Сьветка пайшла званіць сваім. Больш я яе ня бачыў. Праўда, яе знаёмыя потым яшчэ некалькі разоў клікалі мяне на розныя акцыі, але я абяцаў і не прыходзіў. Так і стаяў каля свайго сьветлафора і чакаў зялёнага, і яно загаралася, як і мае быць: я ішоў па белых палосах і думаў, што ў слове «пешаходны пераход» ёсьць нешта шахматнае.
Цяпер гэта ўсё, вядома, сьмешна. Мы ўжо даўно не такія, мы законапаслухмяныя, іранічныя і лічым зубы; часта нам хочацца плакаць без прычыны; мы катуем толькі тых, каго любім, і катаем у катамаранах дзяцей. Але кожнага разу, пераходзячы праз дарогу на зялёнае сьвятло, ледзь бачнае ў ранішнім зімовым тумане, уцягнуўшы галаву ў плечы і засунуўшы рукі ў кішэні, я ведаю, што яно ўжо нікуды, нікуды не падзенецца.
Мы сядзелі на праспэкце Машэрава.

Шапікі

«…Дык а ў шапіку нельга купіць?..» — пытаюся я ўлетку 2017-га ў аднаго значна маладзейшага за мяне літаратара.
«Дзе?»
«Ну, у шапіку».
«А што такое — шапіка?» — пытаецца ён, на твары — ні ценю сораму; шчырая цікаўнасьць драпежнага птушаняці, якое ўпершыню чуе слова «дзічына». Я тлумачу: ну як жа, шапік, мужчынскі род, невялічкае часовае збудаваньне, месца, дзе…
«А, у кіёску…»
Ну так, у кіёску, ківаю я. Цалкам сабе неблагое бела­рускае слова (паводле паходжаньня — пэрсыдзка-турэцка-італійска-францускае), але халера на вас, ма­л­адзёж: сучасны чалавек, які думае па-беларуску, наўрад ці скажа «кафэ», толькі «кавярня». І «вадзіцель» ён наўрад ці скажа — толькі «кіроўца». Апошняе слова пранікла ўжо нават у афіцыйны «Мінскаўтатранс» — а ў слоўнікі яшчэ ня трапіла.
Аднак чалавек, які думаў па-беларуску ў 90-я гады ў Менску, заўжды зразумее, што такое «шапік», — і вымавіць гэтае слова з гонарам і настальгіяй, і адчуе ў душы дзіўны сьверб.
У дзевяностыя слова «кіёск» сярод маіх знаёмых беларускамоўных лічылася брыдкім русізмам. Мы куплялі толькі ў «шапіках» — часопісы і чыпсы, цыгарэты, піва, віно, гарэлку, жуйкі «Love is…», цукеркі, «Сьнікерсы», «Баўнці» і «Натсы», прэзэрватывы, арэшкі, батарэйкі, касэты з запісамі ўлюбёных гуртоў. А ў тых шапіках почасту сядзелі нашы знаёмыя — часам людзі з вышэйшай адукацыяй, якія гэтак зараблялі сабе на хлеб. Кожны зь іх паўтараў, як заклён: ды я тут на пару месяцаў, да вясны, да лета, вось падзараблю і… Я ж не такі, я вумны, проста, панімаеш, такая ў жызьні сітуацыя… Побач з шапікамі пасьвіліся рэкетыры (да 1992-га), а пазьней — сьмешныя, фанабэрыстыя гаспадары, якім было насраць, хто сядзіць і гандлюе ў гэтай убогай хацінцы — ды хоць нобэлеўскі ляўрэат! — абы выручка была. Ад такіх «гаспадароў» мяне ў 90-я ванітавала — бо гэтак ужо мы былі выхаваныя, піянэры-героі: эксплюатацыя чалавека чалавекам ёсьць злом, камэрцыя — занятак для злачынцаў, бізнэс — падман, а зло трэба караць. Таму любыя падпалы шапікаў у тых колах, дзе я круціўся, безумоўна віталіся — а здараліся яны досыць часта. Асабліва ў аддаленых ад цэнтру раёнах гораду — абгарэлы шапік, што грэе сэрцы зьбяднелых менчукоў, быў не такой ужо і рэдкай часткаю края­віду. Хто іх падпальваў — пакупнікі, канкурэнты, ашалелыя ад роспачы прадаўцы, — нас не хвалявала. У агні шапі­каў палала сацыяльная няроў­насьць — да якой ужо пачыналі паціху звыкаць, але якая яшчэ не ўспрымалася як не­шта штодзённае, звычайнае, нармальнае… Праў­да была на баку пакупніка, ра­дзей — прадаўца, але ніколі — на баку камэрсанта.
Шапікі… Як правіла, чырвоныя або сінія, спрэс завешаныя таварам; для сувязі са сьветам заставалася толькі вузкае, нібы шчыліна, акенца на ўзроўні жывата… Вакол будынку ДС «Шабаны» іх стаяла дзесяць ці нават больш, зачыняліся яны позна, часта прадаўцы заставаліся там і на ноч — і мы бегалі «на кальцо» па дагонку і курыва, а часам і проста хадзілі туды ў пошуку прыгодаў. У дзевяностыя нам надзіва мала хацелася спаць — і мы пакідалі гітары і вырушвалі да пустых прыпынкаў. Вакол шапікаў штоночы можна было кагосьці сустрэць: п'яныя мужы, вярнуўшыся ў Шабаны на апошнім аўтобусе, бралі піва, каб «шліфануцца», і захрасалі каля шапікаў яшчэ на гадзінку-другую, бяссонныя маладыя жанчыны куплялі там свае танюсенькія цыгаркі з мэнтолам, «Моre» («Море», як казалі ў Шабанах), таксісты прывозілі туды розную начную набрыдзь, а мы стаялі сваёй кампаніяй і прагна сачылі за гэтым непрадказальным, грубым і такім чульлівым да любога лішняга слова і руху сьветам.
І ўсё ж, калі ўспамінаеш тыя шапікі, найперш згадваецца Камароўка: увесь пляц перад сёньняшнім «Лідо» быў запоўнены імі, нібыта на гэтым месцы раскінуўся вайсковы лягер; цэлае войска стаяла тут, чакаючы перамогі новага часу, — і вучыла менчукоў спажывецтву; дабрадушныя барбары ахвотна далучаліся да гэтай гульні ў капіталізм, паміж шапікаў сноўдалі людзі, лю­дзі, людзі — і ты ўпершыню пачуваўся самотным у сваім горадзе, бо нішто так не разьядноўвае, як гандаль. Грузінскія, турэцкія, азэрбайджанскія прозьвішчы на самаробных папяровых шыльдах, учэпістыя позіркі няголеных мужчын у аднолькавых скураных куртках, залатазубыя ўсьмешкі незьлічоных прадавачак, кожная зь якіх магла, не зазіраючы ў твой кашалёк, вызначыць, па што менавіта ты сюды прыпёрся і ці варты ты ўвагі, павагі, зьнявагі... Тады я яшчэ не бываў за мяжой, я разрываўся паміж старой, чалавечнай Камароўкай, дзе, як мне падавалася, стасункі між пакупнікамі і прадаўцамі былі значна больш душэўныя, і паміж уяўленьнямі пра Захад, дзе, як я лічыў, гандаль выглядае значна больш сумленна і чыста.
Твару прадаўца ты ня бачыў, кожны шапік меў руку, якая клала перад табой тавар, — пальцы, зь пярсьцёнкам і без, мужчынскія, жаночыя, дрыготкія, брудныя, нафарбаваныя пазногці… і толькі па гэтай руцэ можна было адчуць, што ты маеш справу з жывым чалавекам. Шапік быў пачаткам дэгуманізацыі гандлю. Але гэтыя рукі з шапікаў — як жа яны прымушалі цябе думаць, зьвяртаць увагу на шнары, вены, лак, валаскі, як прымушалі фантазіраваць, дапаўняць партрэт чалавека-шапіка рысамі і часткамі цела…
Тут, у шапіку каля Камароўкі, я аднойчы ўпершыню купіў імпартовыя прэзэрватывы, каб паглядзець, як яны выглядаюць. Мне было сямнаццаць — ці недзе каля таго. Я аддаў шалёныя — для мяне, вядома ж — грошы — і схаваўся ў двары на другім баку вуліцы, пад дрэвам. Разарваў упакоўку, доўга вывучаў інструкцыю, мацаў мутную гуму… Я нават панюхаў яе — кожная замежная рэч абуджала маю фантазію пра далёкі, нетутэйшы, лепшы сьвет, а гэтая — гэтая дражніла, намякала на існаваньне нязьведанай асалоды, абяцала таямніцы, да якіх я абавязкова мусіў дарасьці. І ўсё ж нешта ў гэтай сьлізкай рэчы, якую я трымаў у руках, падавалася мне гідкім. Я тады шмат думаў пра самагубства — і цяпер разрываўся паміж голасам сьмерці і голасам жыцьця, я пацеў і задыхаўся, мне хацелася адначасова пражыць доўгае, доўгае жыцьцё, у якім будзе ўсё: слава, любоў, творчасьць, падарожжы, — і хацелася памерці проста зараз, бо ўсё цела гарэла ад невытлумачальнага неспакою, і нехта нібы нашэптваў на вуха: забі сябе, забі, лепш зараз, немагчыма так пакутаваць, ёсьць толькі адзін сродак, толькі адзін… Адкуль гэта было — гэтыя два галасы, якія перапынялі адзін аднаго, быццам намагаючыся ажывіць мёртвую рэч у маіх мокрых руках?
Быццам Эрас і Танатас заўважылі, як я аддаю апошнія грошы за пачак прэзэрватываў, — і сачылі за мной ад самага шапіка да гэтага бруднага двара.
Я стаяў і разгублена камячыў у руцэ ўпакоўку — і рап­там у мяне зьявілася зусім новае, моцнае, паганае адчуваньне, што гэтай пакупкай, самім фактам валоданьня гэтай юрлівай прыладай я навечна прывязваю сябе да шапікаў каля Камароўкі, — купіўшы там мой яркі пакуначак, я падпісаў дамову з тым сьветам шапікаў, панурых прадаўцоў, недалёкіх і жорсткіх гаспадароў; узяўшы тыя няшчасныя прэзэрватывы ў рукі, я нібы выпац­каўся ў нешта іхнае, убогае, таннае, нуднае. Быццам я прадаў выпадковую пяшчоту і купіў халодны і сьлізкі разьлік.
Я выкінуў пакупку ў сьметніцу, і мяне адразу ж папусьціла.

Пераходны ўзрост

Менскія падземныя пераходы злучаюць зямлю і неба. Сонца зьбягае ўніз па прыступках і замірае на паўдарозе, нібы нешта забыўшы там, на паверхні; галубы лятуць проста ў твар — ажно валасы варушацца ад рухаў іхных крылаў. У пераходах жыве вецер, там круцяцца падазроныя пахі, там праціскваюцца бокам у тугія дзьверы мэтро хуткія скавышы — і шыяй ты адчуваеш іхныя дотыкі; так сьляпыя абмацваюць твар, каб запомніць цябе або пазнаць. Ідзеш міма музыкаў, што паклалі перад сабой скрынкі або футаралы, у кожнага заміж твару цень — і падушачкамі пальцаў успамінаеш сваё юнацтва. Свае падземныя пераходы — свае колішнія пераўтварэньні з чалавека ў цень.
Цяпер у Менску з вулічна-падземнай музыкай строга. Кожнага разу, калі мы зь Юляй спускаемся ў пераход, дык адзначаем з усьмешкай: «Мурку» ў нас пад зямлёй даўно ўжо не пачуеш. З таго часу, як падземных музыкаў абавязалі атрымліваць адмысловы дазвол і праходзіць атэстацыю, у менскіх пераходах гучыць толькі больш-менш прафэсійны і клясычны рэпэртуар. А інструмэнты якія! Ня толькі гітаркі, але і скрыпкі, акардэоны, кантрабас, саксафон, клярнэт, габоі, кля­вішы і тыя загадкавыя перакуленыя ночвы, якія, калі іх добра пагладзіць далоняй, напаўняюць трубу пераходу чароўным, нетутэйшым гудзеньнем.
Вядома, у 90-я ўсё было інакш. Глоткі дзерлі пераважна пад гітары — да зьяўленьня першага мянта, а там ужо ўсё залежала ад ягонай асабістай любові да той ці іншай музыкі. Міліцыянт мог прагнаць, мог замо­віць песьню на свой густ, мог паблажліва прайсьці міма, а мог і «аформіць» — але да гэтага справа ў нас ніколі не даходзіла. Першым з нашай кампаніі, хто прапанаваў граць у пераходах, быў Макс — і сам паказаў нам прыклад. У часы ўсеагульнай любові да «расейскага року» сьпяваць нешта іншае, чым усялякіх «Агатаў Крысьці» і «Чайфаў», было бессэнсоўна — але мы абіралі разум­ны кампраміс: Грабеншчыкова, «Кіно», «Заапарк». Асабліва народу падабалася «Халоднае піва» Майка Навуменкі ў Максавым выкананьні — і ня толькі ў пераходах: «Я знаю два слова: портвейн и коньяк, в моей голове полный ништяк…» — у непераборлівых душах зямных і падземных людзей гэта знаходзіла імгненны водгук. Ну не па-ангельску ж нам было сьпяваць — ангельскай мы ня ведалі, гэта цяпер хлопчыкі, што тужліва цягнуць у пераходзе No Surprises гурта Radiohead, міжволі прымушаюць палову мінакоў падвываць сабе пад нос. Тады мова пераходаў была расейская — першыя чувакі, якія забрэнькаюць пад зямлёй NRM, зьявяц­ца ў канцы дзевяностых.
Драбязы, якую мы зьбіралі, хапала на піва і «Бела­мор». Спачатку было весела. Але наш падземны пэрыяд працягваўся нядоўга — усё ж арыентавацца на густы шырокай публікі мы не любілі. Мае ўласныя выступы ў пераходах нічога, апрача жаху, у людзей не выклікалі, грошай мне кідалі зусім мала — але я памятаю і здранцьвеласьць у пальцах ад вечнага падземнага холаду, і барацьбу зь першым, кароткім страхам, і ня надта прыемнае адчуваньне, калі цябе раптам абступае п'яная кампанія гопнікаў, якія патрабуюць зараз жа зайграць нешта «блатное», «шоб душа развернулась, а потом опять свернулась», і ты прыціснуты да сьцяны і кажаш: не, пацаны, я такое ня ўмею… І вясёлыя міліцэйскія вочы, ад позірку якіх гітара адразу разладжваецца, нібы нешта трэснула на калках. Навошта мы гэтым займаліся? Не дзеля грошай жа. Проста таму, што так абавязваў кодэкс свабоды — гарлаць у пераходах. Усе людзі падзяляюцца на музыкантаў — і не.
Ужо ў Нямеччыне ў мяне аднойчы спыталіся, што я думаю пра праект публічнага чытаньня вершаў у такім месцы, як падземны пераход. Маладыя паэты зьбіраліся яго рэалізаваць — вядома, я быў толькі за. «У тваёй краіне такое, ясная рэч, немагчыма», — сумна канстатаваў адзін з паэтаў, абазнаны ў рэаліях «апошняй дыктатуры Эўропы».
«Так», — пагадзіўся я, але пазьней успомніў: неяк у другой палове дзевяностых Зьміцер Вішнёў, зь якім мы крыху выпілі недзе ў цэнтры, прапанаваў мне зараз жа ісьці зь ім чытаць вершы ўсім ахвотным. Мы сталі ў падземным пераходзе на плошчы Перамогі, недалёка ад наклееных на граніт някляеўскіх радкоў, і пачалі голасна дэклямаваць уласныя творы. Нашы маладыя, здаровыя, натрэніраваныя падчас шматлікіх выступаў галасы было чуваць далёка. Людзі касавурыліся, некаторыя спыняліся паслухаць, але большасьць паныла брыла міма, не зьвяртаючы ўвагі. «Як жа хораша, што ёсьць моладзь, якая размаўляе на роднай мове», — замілавана сказала нейкая бабулька. Адзіная, хто хоць неяк пракамэнтаваў наш пэрформанс.
Другім быў, ясная рэч, малады, нашага ўзросту дзяжурны міліцыянт. Ён паводзіўся неяк нерашуча — магчыма, баяўся, што мы ўдзельнікі нейкага розыгрышу: вось прычэпіцца ён да нас, а тут схаваная камэра зарагоча яму ў твар. Ці, можа, літаратура падавалася яму не настолькі відавочна крымінальным заняткам? «Вы, уважаемые, идите наверх и читайте там, подальше от моего участка», — параіў урэшце ён. Мы і пайшлі. Сталі побач з «Караваем» і працягвалі свой выступ. Людзей тут было значна больш: цэнтар гораду, разгар дня. А далей… А далей не было нічога. Людзям было напляваць. Мы выдыхнуліся і сышлі на піва.
Наш «паэтычны праект» узьнік за сэкунду і быў цалкам рэалізаваны цягам наступнай гадзіны. Мы верылі ў імправізацыю — і не зьбіраліся браць ніякіх дазволаў. Закарцела — зрабілі. Але ў глыбіні душы я быў расчараваны — «разбэшчаныя ў нас людзі, такіх нічым ужо не праб'еш», сказаў я Зьмітру. Мяне тады па-сапраўднаму напужала гэтая абыякавасьць на большасьці твараў — яны ішлі адзін за адным, гэтыя занураныя ў сябе менчукі, і ў кожнага ў вачах гарэла цьмянае, баязьлівае, беларускае: «Гарла­юць нешта? Значыць, так і трэба». Я тады яшчэ ўявіў сабе: а што, калі б мы мёртвае цела расчлянялі ва ўсіх на вачах, там, каля «Караваю»? Проста пасярэдзіне Менску? Хутчэй за ўсё і ў гэтым разе ніхто б не спыніўся. Якая розьніца, што адбываецца ў цябе пад носам, калі ў краіне нарэшце навялі парадак, калі ёсьць жратва, заробак і дом, калі няма ні вайны, ні рэвалюцыі. Галоўнае — не прыглядацца, не прыслухоўвацца, не цікавіцца, ня думаць. І тады ўсё будзе нармалёк.
Мёртвыя, шаптаў я, едучы ў перапоўненай «дзявятцы». Мёртвыя. Горад мёртвых, якія вяртаюцца ў свае цесныя дамавіны. Яны раптам заківалі — усе гэтыя пасажыры, і ўтаропіліся на мяне, іхныя рукі заварушыліся, вусны скрывіліся ва ўсьмешках — і я амаль у гістэрыцы расштурхаў іх і выйшаў на Енісейскай, і пайшоў дахаты пешшу, і сонца заходзіла за лінію розуму так прыгожа, і майму целу ўзімку споўнілася дваццаць два, і мне было невыносна ад таго, што я — чалавек.

Бабулін гадзіньнік

Я ляжу ў бабулінай кватэры і ніяк не магу заснуць.
Адчуваю, як сьмярдзіць пракуранае за дзень, скла­дзенае побач на зэдліку адзеньне.
Чую, як цікае над галавой вялікі бабулін гадзіньнік на сьцяне. Цікае — і раз-пораз глуха бомкае. У маім страўніку цёпла і хораша, бабуля пакарміла мяне чым магла. За акном пакрысе віднее. Я зноў прыйшоў да бабулі сярод ночы — яна ніколі не злавалася на такія раптоўныя візыты. Наадварот, радавалася, што ў яе я ў бясьпецы. Бабуля баялася начных вуліц. Я ня думаў тады, што празь мяне старая не высыпаецца, так мы і ляжалі моўчкі: я на канапе, бабуля на сваім высокім ложку. І думалі кожнае пра сваё.
Які ж гэта год? Прыкладна 1996-ы. Тады я часта ха­дзіў уначы пехатою з цэнтру ў свае Шабаны: стартаваў а першай, да бацькоўскай кватэры дабіраўся а чацьвертай. Ішоў, напяваў у такт крокам, думаў пра людзей, музыку, кнігі. Ногі працавалі як мае быць — на падыходзе да майго мікрараёну я адчуваў хіба што здаровую маладую стому. Але, бывала, недзе каля парку 50-годзьдзя Кастрычніка ўзьнікала спакуса ўсё ж пераначаваць у бабулі — тая жыла акурат па дарозе, каля цяпе­рашняй станцыі мэтро Аўтазаводзкая, у доме насупраць вайсковай часьці. На другім баку Партызанскага праспэкту тады хадзілі трамваі — там было кальцо, ад якога цяпер ужо нічога не засталося. То-бок некаторыя трамваі ішлі ад моста каля гатэлю «Турыст» у Серабранку, а адзін ехаў па Партызанскім у бок МАЗу. І вось я даходзіў да бабулінага дому, званіў — яна адчыняла і ішла на кухню разагрэць мне сёе-тое, а потым мы выключалі сьвятло і клаліся…
І пачынаўся ён — Гадзіньнік.
Гадзіньнік бабулі падаравалі, калі яна сыходзіла на пэнсію — адпрацаваўшы больш за трыццаць гадоў на Трактарным, у ліцейцы. Вялікая драўляная скрыня зь меднай пласьцінай, на якой быў выгравіраваны надпіс: нешта пра ўдзячнасьць за шматгадовую добрасумленную працу. Вядома, бабуля ганарылася падарункам і павесіла яго на сьцяну сваёй аднапакаёўкі. Гадзіньнік меў ківач і бомкаў кожную гадзіну — яшчэ калі я быў малы, ён падаваўся мне жывой істотай, бо гэтая скрыня дыхала, у яе быў пульс, у ёй білася няхай сабе мэханічнае, але сэрца. Калі я наведваў бабулю, дык заўжды адчуваў, што ў кватэры нас трое. Што нехта жывы сочыць за намі, слухае — і раз-пораз уздыхае, быццам ведае пра нас усё: што было і што станецца, ведае і маркоціцца, і строга адмервае нам хвіліны.
Бабуля была родам з Валожыншчыны, нарадзілася ў 1932-м, перажыла ў вёсцы і польскі час, і вайну, а ў 1950-м прыехала ў Менск. Яна скончыла тры клясы вясковай школы — умела чытаць і пісаць, ведала некалькі беларускіх вершаў, вось і ўся адукацыя. У пачатку 50-х яны зь дзедам пабудавалі хату ў Дражні, каля Трактарнага — вось так і выйшла, што я нара­дзіўся менчуком. Пра тое, як будавалася пасьля вайны Дражня, цікава напісана ў кнізе Томаса Бона «Менскі фэномэн». Там, у Дражні, нарадзілася мая маці, якая ў сямідзясятых выйшла замуж за майго бацьку, які родам з Наваградчыны. У 1980-м бацьку далі кватэру ў Шабанах. А бабуля ў 90-х пераехала да свайго другога мужа на Партызанскі праспэкт. Гэты яе муж памёр, і яна засталася адна. Такая вось гісторыя.
І вось цяпер, уначы, гэты гадзіньнік адлічваў час маёй маладосьці. Мае дзевяностыя. Бом, бом… За акном прачыналася вайсковая часьць, чуліся кароткія злыя каманды, я падымаўся, рабіў сабе каву і ішоў на ранішні аўтобус. Я прыяжджаў у свае Шабаны акурат тады, калі бацькі падымаліся, каб ісьці на працу. Сьнедаў — і зноў ехаў «у горад» (так у нас казалі). Нібы сам жыў у вёсцы — але навокал была ня вёска. Проста шчыліна ў бэтоне паміж двума сьветамі, у якую я правальваўся кожны дзень, але мне заўжды хацелася зь яе выбрацца, выбрацца — і больш не вяртацца.

«Лучший вид на этот город»

Мае начныя падарожжы з цэнтру ў Шабаны часам сканчаліся даволі нечакана.
У сярэдзіне дзевяностых мы зь Лёхам сустракаліся зь дзьвюма сёстрамі: Лёха са старэйшай, а я з малодшай. І таму часам вярталіся ўначы ў нашыя Шабаны разам — калі шанцавала, мы пасьпявалі даехаць да мэт­ро «Трактарны завод», а там пехатою хуткім маладым крокам да Шабаноў заставалася якая гадзіна. І вось неяк выйшлі мы гадзіне а другой ночы на Партызанскі, ідзём у нашым звычным напрамку — і раптам бачым, як па праспэкце нясьпешна едзе яна: агромністая вайсковая махіна цёмна-зялёнага колеру. Ня ведаю, што гэта было такое, і ведаць не хачу — вайсковая тэхніка выклікае ў мяне агіду, але яна сапраўды ўражвала, гэтая браніраваная пачвара з вузкім акенцам наперадзе і аграмаднымі коламі, яна ўзвышалася над праспэктам, як гіганцкая жаба, і раўла аднастайна і пагрозьліва. Лёха, які толькі-толькі адслужыў у войску, быў чалавекам кампанейскім і бяз комплексаў — ён прагаласаваў, пачвара неахвотна спынілася, Лёха на жаўнерскай мове дамовіўся, што нас падкінуць да самага павароту на Шабаны, і мы залезьлі ў кабіну.
Адтуль начны горад выглядаў зусім інакш. Мы нібы прабіраліся праз тоўшчу вады па затанулай краіне, рухаючыся каля самага дна, — гледзячы наперад праз вузкае акно, я бачыў, як Партызанскі праспэкт і Магілёўская шаша нібы сьцяліся, нібы прыціснуліся да межаў краявіду, даючы нам дарогу. Лёха частаваў кіроўцу моднымі цыгарэтамі, а я дзівіўся свайму адчуваньню ўлады і адчужанасьці. Мы панавалі над навакольлем — і рэч была нават не ў вышыні машыны, не такой ужо насамрэч і надзвычайнай, рэч была ў зьмене пэрспэктывы: здавалася, што праз гэтае вузкае акенца ўсё навокал — варожыя аб'екты, патэнцыйны матэрыял для зьнішчэньня, такога панаваньня над будынкамі, замерлымі ў начной смузе, над дрэвамі і агароджамі, над дробным наземным сьветам не адчуеш ні ў грузавіку, ні ў тралейбусе, ні на бальконе.
І калі справа ад нас паказаўся мікрараён, мне зрабілася ніякавата — бо ўзьнікла цьмянае, жудаснае і салодкае адчуваньне, што зараз усё гэта можна расьціснуць, зруйнаваць, раздушыць, зьнішчыць, вызваліць ад іхных панылых функцый. Але мы былі ўжо дома, у кабіне вісеў дым, мы саскочылі і пайшлі ў свае родныя кватэркі, а машына рушыла далей па Магілёўцы. Потым мы часта прыгадвалі зь Лёхам гэтую паездку — са сьмехам, але і з пачуцьцём нейкай таемнай сувязі паміж намі, быццам у тую ноч мы дазналіся пра сябе штосьці новае, пра што нікому ня варта гаварыць.

Дваццаць даляраў

У той вечар яна сказала, што ад мяне сыходзіць. А перад тым яе бацька даў ёй дваццаць даляраў. Не, ён не таму ёй іх выдаў, каб яна ад мяне сышла, а проста так, на дробныя выдаткі. Яе бацька наогул добра да мяне ставіўся. Але дваццаць даляраў у яе сумачцы і голас, які кажа: «Нам трэба разысьціся», — насамрэч галоўнае, што трэба ведаць у гэтай гісторыі.
Дваццаць даляраў у тыя часы — гэта ня тое, што дваццаць даляраў цяпер. Тады аднапакаёўку ў Менску можна было купіць за пару тысяч. За дваццаць даляраў маладая жанчына магла дазволіць сабе касмэтыку, калготкі, добрую кнігу, цыгарэты з мэнтолам, праезны ў мэтро, магла тыдзень хадзіць зь сяброўкамі на марозіва і каву ў прыстойную кавярню — і частаваць свайго хлопца, у якога ў кішэні рэдка калі была нават драбяза на піва.
Яна вырасла. Як жа хутка яна вырасла. Сказала, што я занадта несур'ёзны. Што не хачу вучыцца жыць. А яна хоча дарослых стасункаў. Яна імкнулася быць спакойнай. «Хадзем пагуляем па горадзе», — сказаў я. І мы выйшлі зь яе кватэры ў менскі вечар.
Яна ўсьміхалася. Я абяцаў узяцца за розум. Яна недаверліва слухала. Я прызнаваў сваю легкадумнасьць. Яна дазволіла ўзяць яе за руку. Я быў красамоўны — і яна пачынала мне верыць. Яна амаль што пагадзілася даць мне яшчэ адзін шанец. Мы самі не заўважылі, як дайшлі да Нямігі. Яна вырашыла, што мы пойдзем на шопінг. Гэта быў добры знак.
«Не занадта позна?» — асьцярожна спытаў я.
«У мяне ёсьць дваццаць баксаў, — сказала яна. — Тата даў».
Абменьнікі былі ўжо зачыненыя.
«Знойдзем валютчыкаў, — сказаў я. — Не пра­блема».
Я быў дасьведчаны дваццацігадовы мужчына. А яна — наіўная дзяўчынка. У валютчыкаў мяняць было выгадна. Валютчыкі былі паўсюль. «Доллары-марочки». Гідлівасьць. Каб выжыць, ты мусіў забыцца, што такое гідлівасьць. Часам яе бацька даваў ёй расейскія рублі. Рублікі. Тыя я ніколі не трымаў у руках. Я нават ня ведаў, як яны выглядаюць. А вось дваццаць даляраў — гэта было проста. Як два пальцы.
Я насупіў бровы. Рашуча акінуў вачыма навакольле. Узяў зь яе рукі банкноту і зайшоў у Гандлёвы дом на Нямізе. Там, на першым паверсе справа, каля эскалятару, стаяў, ляніва абапершыся на нейкую скрыню, чувак гадоў трыццаці. Вочы мутныя, насьцярожаныя. Мокрая пасма на лбе. Чалавек-куртка. Рукі ў кішэнях. Побач зь дзьвярыма чакала кагосьці добра апранутая маладая жанчына. Больш нікога. Добрае месца — ніхто не пабачыць.
«Сколько?» — спытаў скрозь зубы валютчык.
«Дваццаць».
«Покажи».
Я даў яму грошы. Ён мімаходзь зірнуў, сунуў у кішэнь і, выцягнуўшы руку, паказаў пальцам на жанчыну каля ўваходу: «У нее заберешь».
І стрымгалоў кінуўся па эскалятары наверх.
Я падышоў да жанчыны, яшчэ ня верачы, што ўсё так нядобра. Што ўсё так непапраўна, анэкдатычна, убога, павучальна, дыдактычна і — непазьбежна.
«Какие деньги? Какой мужчина? Да я его первый раз вижу», — адмахнулася тая жанчына і сышла. Ды яшчэ ўсьміхнулася, абярнуўшыся. Пагардліва так, пагардліва і прыгожа. Разьвялі, як лаха. А можа, яны былі заадно. Можа, у іх была любоў. І цяпер яны, сустрэўшыся ва ўмоўленым месцы, сьмяюцца, шчасьлівыя, маладыя, поўныя грахоўнага адрэналіну. Можа, у іх сёньня будзе сэкс — і яны ўспомняць проста ў ложку маю разгубленую пысу, і будуць успамінаць яшчэ доўга. Пакуль яна не сатрэцца, як твар прэзыдэнта на старой банкноце. Я памятаю, як яна тады мне ўсьміхнулася, гэтая хітрая падла. Быццам яе прыдумалі на адзін гэты няўдалы дзень, прыдумалі спэцыяльна, каб даць мне ўрок. Потым яна будзе мне сьніцца. Не валютчык, ня тая, якую я так падвёў, а менавіта яна — сьведка маёй ганьбы.
Але тады я, канешне ж, баяўся ня ейнай пагардлівай усьмешкі. Іншай, іншай, знаёмай, той, што чакала на вуліцы.
«Я ж казала».
Вучыся жыць. Але не са мной. Так яна кінула мне ў твар, пачуўшы маё мармытаньне. Што я мог запя­рэчыць?
«Я аддам».
«Ага. Адам, — кінула яна, паварочваючыся, каб сысьці ад мяне ў цемру. — Адам застаецца ў раі. А Эве пара дамоў».
У вачах яе зьявіліся сьлёзы — і я быў дастаткова дарослы, каб зразумець, што яна плача не па грашах.

Адзінота на стадыёне

Цёплым травеньскім днём мы валяліся з Максам на траве каля стадыёну «Дынама»: рваныя джынсы, футболкі, патлы… Проста так валяліся, нікому не заміналі — ночы ў нас былі бяссонныя, і апоўдні нас размарыла проста сярод размарынавых пахаў травы і кветак. І тут падыходзіць мужычок з абсалютна незапамінальным тварам — звычайны такі, шэры.
«Пацаны, вы студенты?»
«Ну», — ляніва адказваем мы.
«Хиппи?»
«Мы музыканты», — кажам мы горда, прыпадымаючыся на локцях.
«Это хорошо, — кажа мужычок, прысаджваючыся побач. — У меня для вас есть кое-что интересное».
«Підар, пэўне», — думаем мы з Максам бяз злосьці. «Пагонім у шыю». Дрымотныя, добрыя, яшчэ нават не дваццацігадовыя. Мужычок азіраецца і дастае пушачку з-пад запалак.
«Я вас угощу. Попробуйте. А вот здесь телефончик. Понравится — звоните. У меня качественно — и недорого».
Я ўзяў пушачку. Зразумела, мы адразу здагадаліся, што там, у труме таго карабельчыка. Высушаная, шэра-зялёная, пахучая. Здалёк, відаць. Айтматаў успом­ніўся. Трэба толькі «Беламору» прыкупіць. Зьдзівіла, як гэта ён не баяўся, гэты мужычок. Вось так, проста, каля «Дынама»… Схадзілі па папяросы, пакаштавалі. Больш за ўсё мне тады спадабаўся не эфэкт — не такі ён ужо быў і моцны, а самое адчуваньне далучанасьці да старога абраду ўсіх рок-н-рольшчыкаў: сядзім, пыхаем, пышымс?
Спампаваць фрагмент
Падпісвайцеся на нашу рассылку
Made on
Tilda